veerkracht.online

een online platform over de Joodse jeugdbeweging in het Nederland van kort na de Tweede Wereldoorlog

Bob Engelsman

Bob (Simon Godschalk) Engelsman

‘Ik ben geboren als Simon Godschalk Engelsman op 27 juli 1920 in Amsterdam. Ik word Bob genoemd. Mijn ouders waren Isaac Engelsman en Sientje Bas. Mijn zuster Marianne was geboren in 1919. Mijn families, zowel van moederskant als van vaderskant, wonen sinds het begin van de achttiende eeuw in Amsterdam.’

Bob Engelsman
Bob met zijn ouders en zus, 1924. Beeld: Bob Engelsman, My Story: To My Grandchildren

 

Lagere school

 

‘Ik ging naar een school waar veel Joden waren. Dat was een particuliere school, de Wilhelmina-Catharinaschool, de “WC”-school, zoals wij zeiden. Daar waren heel veel Joodse leerlingen. Het was een beetje een luxe privé-school. De school stond op de Weteringschans en wij woonden toen nog op de Weesperzijde. Vanaf 1931 woonden we aan de Nicolaas Witsenkade 24hs.

Iedere ochtend bracht mijn vader mijn zuster en mij met de tram naar de Weteringschans. Op school werd Sinterklaas groots gevierd en wij deden aan alles mee. Ik zie Sinterklaas nog zo op het paard het schoolplein oprijden. Kerst herinner ik me niet, maar het kan wel zijn dat dat ook gevierd werd.

Mijn ouders waren zeer goed bevriend met de directeur van die school. Ze waren ook bevriend met zijn kinderen die buitengewoon aardig waren.’

Wilhelmina-Catharinaschool
Bezoek van Maria Montessori (midden, met bloemen) aan de Wilhelmina-Catharinaschool aan de Weteringschans 259-261 in Amsterdam. Links S. de Vries Jzn., die van 1 april 1923 tot december 1938 hoofd van de afdeling lager onderwijs was. Rechts dr. J.C.L. Godefroy, voorzitter van het schoolbestuur. Beeld: Stadsarchief Amsterdam / Vereenigde Fotobureaux N.V.

 

Muziekles

 

‘Mijn moeder besloot dat ik muziekles moest krijgen. Ze was zelf een getalenteerde pianiste die privéles had gevolgd bij A. de Pauw, de beste pianoleraar van zijn tijd. Mijn zus begon met pianospelen. Ik begon met de cello, het instrument dat mijn moeder graag had willen bespelen, maar dat haar vader haar niet had toegestaan te leren, omdat hij vond dat het instrument niet geschikt was voor een meisje.’

 

Joodse les

 

‘Toen ik vijf jaar was, heeft mijn vader een bevriende lerares benaderd, juffrouw Urbach. Ze gaf mijn zusje en mij één uur per week Joodse les. Dat was privé-les. We kregen Joodse geschiedenis en een beetje Hebreeuws. Door haar heb ik het Jodendom wat meer leren kennen. Ik kreeg les van haar tot mijn bar mitswa. Mijn zuster had er niet zo veel plezier in.

Toen ik in het ouderenhuis Beth Juliana in Herzliya kwam wonen, sprak ik met een van de vrome medebewoners. Ik zei dat ik les had gehad bij juffrouw Urbach. Hij zei: “Juffrouw Urbach, dat was mijn eerste lerares op de Joodse school.” Ze was van oorsprong niet-Joods, was Jodin geworden en was lerares op de Talmoed Thoraschool.

Er was heel veel voor de jeugd in vooroorlogs Amsterdam, maar dat was niet zionistisch. De vereniging Kennis en Godsvrucht organiseerde voor de jeugd ook feesten. Juffrouw Urbach nam mij daar wel mee naartoe. Ik zie de zaal waar we zaten nog voor me. Dat was in de buurt van de Plantage Parklaan. Ik zie me zitten, maar waar het lokaal precies was weet ik niet meer. Het was volgens mij geen bijgebouw van een sjoel. Er waren in mijn herinnering honderden kinderen. Er werden liederen gezongen, maar die kende ik niet, want ik zat niet op een Joodse school.’

 

Familie Van Amerongen

 

‘De familie Van Amerongen was een religieuze familie, althans de ouders. Er waren vijf kinderen, Jeanne (1912), Jacob (Jaap) (1913), Branca (Poetie) (1917), Isaac (1919) en Geertruida (“Truus” (Tirza)) (1921). Isaac (Jacques (“Jonkie”)) werd mijn boezemvriend waardoor ik de kant van de religie werd ingetrokken. Dat is geen onbelangrijk punt natuurlijk. Mijn ouders wisten duidelijk dat ze Joden waren en ze deden er ook “wel wat aan”, zoals dat heet. Zij behoorden tot de zogenaamde “driedaagse Joden”: Joden die deden aan Rosj Hasjana en Jom Kipoer. Verder deden ze bijna niets aan het Jodendom.

Bij de familie Van Amerongen kwam ik heel veel over de vloer. Ik heb daar veel over het Jodendom geleerd. Ik was ongeveer veertien jaar oud. Jonkie werd later vermoord door de Duitsers. Geen van die vier overgebleven kinderen hebben later iets aan het Jodendom gedaan, behalve ik.’

 

Middelbare scholen

 

Bob Engelsman
Bob met zijn zus tijdens de koperen bruiloft van hun ouders. Beeld: Bob Engelsman, My Story: To My Grandchildren

‘Ik ben samen met Jonkie naar een gemeente-hbs gegaan. Tegemoetkomend aan haar Joodse leerlingen was deze hbs op zaterdag gesloten. Dat was heel bijzonder in Holland in die tijd. Vrijdagmiddag, anderhalf uur voordat de Sjabbat begon, werd de school gesloten tot maandagmorgen. Daar ben ik een jaar heen gegaan, maar het lag me niet.

In die jaren hadden ouders alles te vertellen en mijn vader besliste dat ik naar de Eerste Openbare Handelsschool aan het Raamplein in Amsterdam zou gaan. Mijn vader zat in de huizenhandel en vond dat ik ook wat van handel moest leren. Die school heb ik niet afgemaakt, want ik had te veel andere interesses. Eén daarvan was zionisme en dat kostte veel tijd. Ik besteedde meer tijd aan al die interesses dan aan mijn huiswerk.

Op een bepaald ogenblik ben ik weggegaan bij de handelsschool en naar een particuliere school in de Tintorettostraat gegaan. Daar waren zeer goede leraren. Ik herinner me de lessen van mijnheer Hollander heel goed. Hij werd later heel beroemd. Hij gaf geschiedenis, en zijn lessen waren buitengewoon. Daar heb ik eindexamen gedaan. En ja, wat toen? Want ik was religieus geworden en ik wilde dus niet op Sjabbat werken.’

 

Werk zoeken

 

‘Ik ben naar een vereniging gegaan die hielp werk te vinden voor mensen die niet op Sjabbat wilden werken. Deze vereniging heette Shmirat Shabbat.

Zij vonden werk voor mij bij de familie Wechsler, die oorspronkelijk uit Duitsland kwam, en een bedrijf aan Amsteldijk 6 had dat bakelieten materiaal (of producten) verkocht. Ik moest helpen inpakken en dat beviel me helemaal niet. Na twee maanden ben ik daar weggegaan.

Op 1 september 1938 ging ik werken bij Davidson & Zonen, een verzekeringsagent. Het kantoor zat aan de Herengracht, op nummer 482 meen ik.

Ik was dus volop zionist. Ik zat in het bestuur van de Joodse Jeugdfederatie, ging op Sjabbat altijd naar sjoel bij de vromen in de Plantage Franschelaan [nu Henri Polaklaan, red.].’

 

Middagen bij Sal Boas en Hasjomer Hatsaïr

 

‘Het zal ongeveer in 1934 zijn geweest dat Jonkies jongere zus mij meenam naar de voorlichtingsbijeenkomsten over het zionisme bij Sal Boas thuis. Sal kwam al op jonge leeftijd in aanraking met het zionisme en werd er door gegrepen. We hadden een groepje van acht tot tien jongeren.

De bijeenkomsten waren meestal ’s middags. Boas vertelde over de arbeiders en de sinaasappelplantages in Palestina. Dat was een heel belangrijk onderwerp. Boas moedigde ons aan om pioniersopleidingen te volgen. Sommigen van onze groep hebben dat ook inderdaad gedaan en zijn via de Deventervereniging bij boeren in die omgeving gaan werken.

Als je eenmaal had besloten “nou, dit ligt mij wel” dan ging je over naar de Joodse Jeugdfederatie (JJF). Er waren drie afdelingen: het vrome Zichron Ya’akov, het socialistische Poalei Zion en het socialistische Hasjomer Hatsaïr. Eerst ging ik op zaterdagochtend naar Zichron Ya’akov. Maar zoals gezegd, van huis uit was ik dat orthodoxe niet gewend, dus ik kwam uiteindelijk terecht bij Hatsaïr. Er was duidelijk onderscheid tussen de vromen en de niet-vromen.

We kwamen één keer per week bij elkaar, ik geloof op zondagmiddag. Eerst in de Plantage Franschelaan, later was dat in het Coöperatiehof en daarna was het in de Pieter Aertzstraat. In die tijd hadden we een kleine vijftig leden.

We zongen en luisterden naar verhalen over Israël. We leerden ook wat Hebreeuws, maar dat hield niet over, bij geen van allen. Er waren meisjes- en jongenskampen. Het eerste gemengde kamp was in 1939. Er waren toen minder kinderen, misschien vanwege de dreiging van oorlog.’

 

1939: het eerste gemengde jongens- en meisjekamp in Voorthuizen

 

‘Het kamp was voor een week in Voorthuizen. De jongens sliepen in tenten, waar de meisjes sliepen, weet ik niet. Ik zat toen de leiding van Hatsaïr. Ik denk dat de groep toch wel uit zeventig à tachtig jongelui bestond. Voorthuizen ligt dicht bij Amersfoort en Apeldoorn. Ik denk dat daar koosjer voedsel gekocht is en vandaaruit naar ons kamp gebracht werd.

hettie engelsman
Hettie Wijler, 1939. Beeld: Bob Engelsman, My Story: To My Grandchildren

In dit zomerkamp ontmoette ik voor de eerste keer Hettie Wijler. Ik was toen negentien en zij was net nog geen vijftien. Na het zomerkamp hielden we contact. We zijn in 1945 in Zwitserland getrouwd. We zijn vijfenzestig jaar getrouwd geweest.

We organiseerden fietstochten en zwommen in het meer. Die kampen waren niet uitermate vroom, maar de Sjabbat werd in ere gehouden en het eten moest honderd procent koosjer zijn.

Mensen van de Nederlandse Zionistische Studentenorganisatie (NZSO) kwamen in de zomerkampen lezingen geven. Die hadden een belangrijke invloed op de gehele jeugdorganisatie. De onderwerpen hadden met Jodendom te maken.’

 

1940 zomerkamp en winterkamp

 

Ansichtkaart van jeugdherberg Jan Gijzen, Haarlem, 1949
Ansichtkaart van jeugdherberg Jan Gijzen, Haarlem, 1949

‘In 1940 hebben we een zomerkamp gehad vlakbij Haarlem, in de herberg Jan Gijzen. Ik herinner me een goede vriend die voor dokter studeerde. Hij was dus de kamparts, en het hele kamp was misselijk.

Daarna hadden we nog een betrekkelijk klein winterkamp in december 1940 meen ik. Dat was als ik het goed heb bij Baarn of Bilthoven Ik weet het niet meer precies, maar in ieder geval daar in de buurt. Dat winterkamp was ook in een jeugdherberg. Het was een lang weekend over Sjabbat. Daar ontmoette ik Hettie opnieuw.’

 

Bestuur Hatsaïr

 

Iton Tikwatenoe, 1939. Beeld: Ghetto Fighters House Archive
Omslag van Tikwat Jisraël (Hoop van Israël), het officiële maandblad van de Joodsche Jeugdfederatie in Nederland, december 1932. Beeld: Ghetto Fighters House Archive

‘Bijna elke grote stad in Nederland had wel een afdeling van de Joodse Jeugdfederatie. Het JJF organiseerde eens per jaar een landdag en daar kwamen zeker tussen honderdvijftig en tweehonderd jongeren vanuit het hele land.

Met een stuk of zes à zeven jongelui zaten we in het bestuur van de Amsterdamse Hatsaïr. Ieder had zijn eigen taak. Ik deed de “propaganda”: proberen andere jonglui lid te maken door met ze te praten. Met behulp van namenlijsten bezocht ik potentiële leden. Een van de namen die op mijn lijstje stond was van de zestienjarige dochter van de familie Salomons. Ze woonde aan de Koningslaan. De zeer welgestelde familie Salomons kwam oorspronkelijk uit Sint-Petersburg, Rusland. Dat wil wat zeggen want Joden mochten in die tijd niet in Sint-Petersburg wonen.

Ik erop af. Er werd opengedaan door de huishoudster, want de moeder was heel er ziek. Ik vertelde waarvoor ik kwam. Ik vroeg of ik de dochter des huizes kon spreken, maar de huishoudster zei dat dat niet kon. Het meisje liep toevallig voorbij in de hal en vroeg wat de bedoeling was. Ik vertelde waarvoor ik kwam. Ze zei: “O, geen sprake van. Dat is verboden, mijn vader vindt dat verschrikkelijk.” Die vader was de grote man van de kehille Amsterdam. Ze woont nu in Jeruzalem, en ik mag de naam noemen, ze heet nu mevrouw Wertheim.

Ik schreef zelf niet in het jeugdblad Iton Tikwatenoe, maar ik heb ergens nog exemplaren liggen uit 1939 toen Ronald Frederikstad de hoofdredacteur was.’

 

Mobilisatie

 

‘In augustus 1939 liepen de spanningen in Europa hoog op. Oostenrijk, Sudetenland en Tsjechoslowakije waren al bij het “Reich” gevoegd en Duitsland stond op het punt Polen binnen te vallen. Duizenden Nederlandse mannen werden onder de wapenen geroepen. Ook ik. Ik had van kinds af aan astma. Mijn ouders hadden alle mogelijke verklaringen van doktoren en specialisten. Ik kreeg een prachtig briefje dat ik niet geschikt was om te dienen. Ik werd echter voor de mobilisatie opgeroepen en met dat briefje ging ik me melden. Daar kreeg ik te horen: “Ja mijnheer, heel mooi, maar probeert u het toch maar eens.” Dus toen kwam ik in het leger. Ik werd gestationeerd in Alkmaar.

In Alkmaar was ik gestationeerd met drie vrienden uit Amsterdam die ik al jarenlang kende: Eli, Bram en Herman. Ik ging daar naar sjoel; zij niet, maar ze waren zich wel bewust van hun Joodse identiteit. Ook waren ze lid van de zionistische jeugdvereniging Zichron Ya’akov. We hadden laten weten dat we koosjer wilden eten. Daarom was in Alkmaar een mensa voor Joodse militairen opgericht, waar we dagelijks aten. Ook richtten we er een afdeling van de Joodse Jeugdfederatie op. Mijn ouders hadden zo met mij te doen dat zij mij toestonden een kamer te huren waar ik overdag, wanneer ik geen dienst had, kon verblijven. Deze kamer werd het centrum van de zionistische club.

Tijdens mijn militaire dienst bezocht ik Hettie één keer in Noordwijk. Dat was de enige keer dat ik haar vader ontmoette.’

 5e klas van het Gemeentelijk Joods Lyceum in Rotterdam, begin 1942
Hettie Wijler (derde van links) met haar klasgenoten en docent van de 5e klas van het Gemeentelijk Joods Lyceum in Rotterdam, begin 1942. Slechts drie van de acht afgebeelde leerlingen overleefden de oorlog. Beeld: Privécollectie erven Mimi Trijbits

 

Naar Amersfoort

 

Bob Engelsman
Bob als soldaat. Beeld: Bob Engelsman, My Story: To My Grandchildren

‘Na een basisopleiding van vijf maanden waren we klaar om naar onze definitieve standplaats te worden overgeplaatst. Ik weet niet hoe het kwam, maar ik was de enige van mijn compagnie die bij het 16e Regiment Infanterie in Amersfoort terechtkwam. Ik was niet voor de volle honderd procent goedgekeurd en werd ingedeeld bij een compagnie die voornamelijk bestond uit getrouwde mannen tussen de dertig en veertig jaar.

Amersfoort had in die tijd nog een groot garnizoen, met tien legeronderdelen, waaronder het 5e, 16e, 18e en 21e Regiment Infanterie. Ook hier kreeg ik toestemming om buiten de kazerne een kamer te huren en te eten. Ik vond een kamer bij slager Cohen aan de Grote Markt.

Ik was de enige Jood in mijn compagnie. De meeste andere Joodse militairen waren bij het 5e Regiment Infanterie ingedeeld. Toen we op een keer ergens in een loopgraaf lagen, kwam er een dominee langs. Hij en ik hebben lange tijd met elkaar gesproken over het Jodendom en het zionisme.

Op 10 mei 1940 werden we om vier uur ’s ochtends in onze kazerne wakker van hevig schieten en het geluid van vliegtuigen die over ons heen vlogen. Al snel begrepen we wat er aan de hand was. Onze eenheid werd naar Hoevelaken gestuurd, naar stellingen die deel uitmaakten van de uitlopers van de Grebbelinie. We moesten daar bij toerbeurt overnachten.

Soms hoorden we in de verte het gebulder van kanonnen, maar we hadden geen idee wat er precies gebeurde. Op een nacht kregen we te horen dat de Duitsers onze stellingen naderden en dat we moesten schieten. Er ontstond een oorverdovend lawaai, vooral door de artillerie die over onze hoofden heen vuurde. Het geluid weerkaatste in de loopgraven, waardoor het leek alsof de kogels vlak bij ons insloegen. De meeste soldaten kropen weg of gingen plat op de grond van de loopgraaf liggen. Later hoorden we dat het loos alarm was geweest.

Na vier dagen kregen we bevel ons terug te trekken. We liepen naar Utrecht, trokken door de stad en kwamen terecht op Fort bij Rijnauwen, ten zuiden van Utrecht, waar veel legeronderdelen zich hadden verzameld. Er deden allerlei geruchten de ronde, sommige waar en andere niet, maar voor iedereen was duidelijk dat de oorlog voor Nederland verloren was.

Na enkele dagen moesten we onze wapens inleveren. Dat was een droevige ervaring die ons volledig demoraliseerde. Voor zover ik mij herinner, werden we enkele dagen later, opnieuw te voet, naar de omgeving van Amersfoort overgebracht. Daar werd ik bij de administratie ingedeeld. Dat had voor mij verschillende voordelen: ik had meer vrijheid en hoefde niet aan de veldoefeningen deel te nemen.

De eerste keer dat ik naar huis ging, vertelden mijn ouders dat zij hadden geprobeerd via IJmuiden het land te ontvluchten. Net als vele anderen waren zij echter vóór IJmuiden tegengehouden, waardoor zij de haven niet konden bereiken. Ongeveer een maand later werden alle militairen naar huis gestuurd.’

 

Joodse conservatorium

 

‘Wat moest ik nu doen? Ik had van jongs af aan cello gestudeerd en ik wilde naar het conservatorium. Ik mocht van mijn ouders naar het conservatorium, maar mijn vader zei wel: “Tegelijk moet je de makelaarscursus volgen.”

Ik zei: “Best.” De makelaarscursus heb ik gevolgd, examen gedaan en geslaagd.

Toen ik op het conservatorium zat, hebben we met een klein groepje, een vriendin van me, en een vriend van haar, iedere twee weken een concert gegeven in de St. Bavokerk in Haarlem. Dat was reuze leuk.

frieda Belinfante, ca. 1935.
Frieda Belinfante, ca. 1935. Beeld: Collectie Joods Museum

Na een jaar werden we door de Duitsers het conservatorium uitgeschopt. Toen heb ik met hulp van de directeur een Joods conservatorium opgericht in de Manegestraat in Amsterdam. Ik mag wel zeggen dat dat conservatorium – vooral organisatorisch – een groot succes werd.

Daar, onder leiding van Frieda Belinfante hebben we een eindexamen georganiseerd waar de leraren van het conservatorium bij waren. Dat was op 10 juli 1942. De datum herinner ik me nog heel goed, want dat was de datum waarop normaliter die jongelui een eindexamen hadden zullen doen op het oorspronkelijke conservatorium. Ons eindexamen was op Plantage Parklaan 9, de bovenste verdieping van Beis Jisroeil.

Er waren ongeveer twintig Joodse studenten van het oorspronkelijke conservatorium geschopt. Drie daarvan deden bij ons examen. Ikzelf was nog niet aan mijn examen toe. Het was een prachtige uitvoering, heel mooi. Ik weet nog precies wie het waren.’

 

Vlucht naar Zwitserland

 

‘In de zomer van 1942 had ik een vriendinnetje, niet de vrouw waar ik later mee getrouwd ben. Ze woonde vlak bij ons. Ik was zoals eerder gezegd een astmalijder. In augustus 1942 lag ik op een ochtend thuis ziek op bed. Mijn vriendin kwam me opzoeken. Ze zei: “Ik moet je wat zeggen, wij gaan morgen weg. We proberen naar Zwitserland te komen.” ’s Middags kwam ze nog eens en ik zei: “Luister eens, kan ik niet met jullie meegaan?” Ze is bij haar ouders gaan vragen of dat kon. Haar ouders vonden het goed. “Mijn vader vraagt of je zoveel mogelijk geld wil meenemen,” zei ze. Waarom vonden de ouders het goed? Achteraf geredeneerd: ze dachten dat ik de toekomstige schoonzoon was, dat dacht ik zelf ook. Maar zo is het niet gelopen.

Mijn ouders vonden het verschrikkelijk, want er waren veel berichten van mensen die tijdens hun vlucht gepakt waren. Geld had mijn vader niet, althans niet zo één, twee, drie cash. De volgende avond gingen we met zijn vieren – zij was enig kind – op weg.

We zaten verstopt in een vrachtauto beladen met meubels. We gingen de grens over met hulp van “passeurs”, zoals dat heette. Die hebben ons voor een paar dagen ondergebracht bij een boer in België. Daarna gingen we naar Antwerpen. De trein naar Antwerpen werd streng gecontroleerd door de Duitsers, maar het is ons gelukt.

De moeder van mijn vriendin was een Poolse Jodin en zij voelde het gevaar aan, dat wij Nederlandse Joden niet aanvoelden. De moeder wist instinctief waar ze naar toe moest gaan en wie ze moest benaderen. Ik kan het verhaal kort of lang maken, maar we zijn uiteindelijk in Zwitserland aangekomen.

Mijn hele leven, behalve toen mijn vrouw overleed, is een aaneenschakeling van geluk. We liepen de grens over tussen Frankrijk en Zwitserland. We kwamen bij een boer terecht en we vroegen: “Hoe komen we naar het station?” De vader had in Lyon al treinkaartjes voor Genève-Zürich gekocht. De boer legde ons uit hoe we naar het station moesten komen. We kwamen ’s avonds laat aan en zijn in de wachtkamer gaan zitten.’s Ochtends vroeg kwam de Zwitserse politie en vroeg ons om onze kaartjes.

Uiteindelijk begrepen ze dat we gevluchte Joden waren. We werden keurig behandeld. We kregen koffie en wat te eten en toen brachten ze ons naar een opvangcentrum voor vluchtelingen: Varembé Stadium in Genève. Daar konden we slapen en de volgende ochtend werden we voorgeleid bij de kampcommandant van Varembé.

Hij vroeg: “Jullie hebben kaartjes gekocht van Genève naar Zürich. Wat was u van plan?” De ouders van mijn vriendin zeiden: “We dachten dat we, als we in de buurt van Bern verbleven, waar de Nederlandse ambassade is, door de Nederlanders beschermd zouden worden.” Dat hebben ze ons zo kwalijk genomen: dat we geprobeerd hebben de Zwitsers te bedonderen. We hebben straf gekregen, we mochten een week het kamp niet uit.

Daarna werd er tegen ons gezegd naar hotel Mirabeau in Genève te gaan en ons bij aankomst te melden bij het Nederlandse consulaat. De vice-consul Van Es ontving ons netjes. Daarna kwam ik in een ander Zwitsers kamp voor jongemannen, Cossonay, vlakbij Lausanne. Mijn vriendin en haar ouders moesten naar Chamby boven Montreux.

Hoewel ik er inmiddels van overtuigd was dat er uit onze vriendschap niets serieus meer zou voortvloeien, bleef ik hen geregeld opzoeken. In 1944 werd het hun toegestaan naar een buitenwijk van Lausanne te verhuizen.

Bob Engelsman
Brief van Henri Gagnebin van het Conservatorium van Genève, gedateerd 27 november 1942, aan de Zwitserse vreemdelingenpolitie. Hij verzoekt toestemming voor Simon (Bob) Engelsman, die op dat moment in het werkkamp Cossonay verbleef, om in Genève muziek te mogen studeren. Gagnebin had Bob in september persoonlijk gehoord, voordat hij naar het kamp werd overgebracht. Beeld: Swiss Federal Archives, E4264#1985/196#6515*, N05020, Engelsman-Wyler, Hettie; Engelsman, Simon; Langedyk, Hendrikus; Langedyk-Auerbach, Blima; Langedyk, Dina, 1942–1945

Ik bleef in Cossonay tot november 1942. Daarna ben ik naar het conservatorium gegaan. Ik had mijn cello niet meegenomen, maar die kon ik daar huren. De Hollandse regering in Engeland had afgevaardigden in Zwitserland en zij ondersteunden me met de kosten voor het conservatorium en mijn levensonderhoud, alles. Daar ben ik gebleven tot het eind van de oorlog. We hebben wel alles moeten terugbetalen. Hollanders blijven Hollanders.

Ik correspondeerde met mijn ouders, maar in 1943 was dat voorbij. Zij en mijn zusje zijn niet teruggekomen.

Briefkaart verstuurd door Izak Cohen vanuit Westerbork aan Bob Engelsman in Genève, 30 augustus 1943

Bob Engelsman
Briefkaart (voor- en achterkant) verstuurd door Izak Cohen vanuit Westerbork aan Bob Engelsman in Genève, 30 augustus 1943. Beeld: Ghetto Fighters House Archive. Izak Cohen was een zionistisch jeugdleider op hachsjara bij de Mizrachi. Hij was leraar modern Hebreeuws. Verder speelde hij viool en piano. Tijdens de oorlog is Izak via Westerbork naar Bergen-Belsen gedeporteerd. Hij overleed in de Tröbitz-trein in 1945. Tekst op kaart: Beste Bob, Daar ik gisteren van je vader je adres heb gehoord, schrijf ik je maar eens. Ik kon hem slechts op een afstand spreken, maar hij ziet er heel goed uit. Je moeder heb ik nog niet gesproken. Zij schijnt als zoveel anderen, niet zo goed te kunnen wennen. Hoe gaat het met je studie? Toevallig hebben wij gisteravond weer eens wat grammofoonmuziek gehoord. Van mijn broer Uri die in Kwuzath Emunim (Nachlath Jehuda) woont, hoor ik natuurlijk helemaal niets. Mijn moeder en zusjes die ook in het oorlogvoerende buitenland wonen, kunnen noch aan mij noch aan Uri enig bericht sturen, zodat mijn hele familie met de onderlinge toestand van haar leden niet erg op de hoogte is. Spreek je Miek (?) wel eens. Waarschijnlijk heb je wel langs een of andere weg gehoord, dat ik getrouwd ben met Els Levenbach. Wij tweeën wachten op certificaatbericht van Uri, maar weten niet of hij (…) de kruisberichten daaromtrent ontvangen heeft. Afwachten maar. Wij maken het hier allen nogal goed naar omstandigheden. Mijn broer Samuel woont in een andere barak maar ik spreek hem geregeld. Groet alle bekenden van ons allemaal, het beste en gegroet van Els en Izak.
Izak Cohen 19-5-17, Lager Westerbork Barak 16 (zaal), Post Hooghalen Holland

In Genève gaf ene mijnheer Salmanowich, die een puissant rijke zakenman was, kleine leningen aan vluchtelingen. Ik ben daar ook een paar keer naartoe gegaan. Dan kwam je via een achterdeurtje bij een ambtenaartje en dan kon je 50 franc krijgen.

Mijn [latere] vrouw Henriette (Hettie) Wijler is van Rotterdam naar Barneveld gegaan. Ze had twee broers, maar die zijn vanuit Barneveld gevlucht. Van Barneveld zijn haar moeder en drie zussen gedeporteerd naar Westerbork, van Westerbork naar Theresienstadt en van Theresienstadt naar Zwitserland. In februari 1945 hebben de nazi’s namelijk een aantal gevangenen uit Theresienstadt uitgewisseld tegen Duitse Tempeliers uit Erets Jisraël. Zo kwam Hettie in Zwitserland.

Ik werkte in mijn vrije tijd bij Max Gans op het kantoor van de Joodse Coördinatie Commissie in Genève.

Zwitsers vluchtelingenidentiteitsbewijs (Flüchtlingsausweis) van Bob (Simon) Engelsman, afgegeven tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het document bevat zijn pasfoto, handtekening en persoonlijke gegevens, evenals registraties van zijn verblijf in Zwitserland en toestemming om muziek te studeren aan het Conservatorium van Genève. Beeld: Swiss Federal Archives, E4264#1985/196#6515*, N05020, Engelsman-Wyler, Hettie; Engelsman, Simon; Langedyk, Hendrikus; Langedyk-Auerbach, Blima; Langedyk, Dina, 1942–1945

In februari 1945 bereikte het JCC het bericht dat een groep Nederlandse Joden uit Theresienstadt in Zwitserland was aangekomen. We kregen een namenlijst in handen en het bleek dat er veel Wijlers in de groep zaten. De vluchtelingen moesten enkele weken in quarantaine blijven. Hettie kwam aan in Genève, waar ik haar ophaalde van de trein. Ik had haar sinds 1941 niet meer gezien, maar het klikte meteen tussen ons. Al snel vroeg ik haar ten huwelijk.

We zijn in juli 1945 getrouwd en hebben een prachtig leven gehad.’ ­­­­­­

Bob Engelsman
Het burgerlijk huwelijk van Hettie en Bob Jacobs voor het stadhuis van Genève, Zwitserland. Van links naar rechts: Naomi Schwarz, Mou Aronson, Mari Kaufmann, Chellie Schwarz, Win Duveen, Maurice Boers, de moeder van Hettie, Hettie, Bob Jacobs, Bob, Hettie Jacobs, Miriam Weijel, een onbekende vrouw en Jacques Weijel. Beeld: Bob Engelsman, My Story: To My Grandchildren

 

Repatriëring naar Nederland

 

‘In Zwitserland kon je bij het Nederlandse consulaat opgeven of je terug wilde naar Holland. Maar ze hadden een heel gekke verordening gemaakt: je werd teruggebracht naar de plaats waar je vandaan kwam. Hettie kwam uit Rotterdam en ze zou dus naar Rotterdam terug moeten, en ik naar Amsterdam. Toen zeiden we: “Dat kan niet, dus we gaan trouwen.” We zijn in Genève getrouwd. Met een groep Nederlanders zijn we met een trein vanuit Genève, via Bazel, naar Eindhoven gegaan. De trein kon bij Eindhoven de bruggen niet over want die waren verwoest. We zijn daarna met een bus verder gegaan naar Amsterdam.

Ik ben in mijn hele vooroorlogse leven geen bewust antisemitisme tegen gekomen. Na de oorlog was er eigenlijk van de familie niemand meer over. Mijn grootmoeder van moederskant leefde nog en ik had nog een neef in België en een nicht en neef in Heerlen. Mijn nicht was in Auschwitz geweest, maar ze heeft het overleefd.’

Bob Engelsman Hettie Wijler
Officiële brief van het Departement van Justitie en Politie van Genève, gedateerd 13 juli 1945, aan de Zwitserse federale autoriteiten. Hierin wordt melding gemaakt van het burgerlijk huwelijk van Simon (Bob) Engelsman en Hettie Wijler, beiden Nederlanders, op 10 juli 1945 in Genève. Beeld: Swiss Federal Archives, E4264#1985/196#6515*, N05020, Engelsman-Wyler, Hettie; Engelsman, Simon; Langedyk, Hendrikus; Langedyk-Auerbach, Blima; Langedyk, Dina, 1942–1945

 

Ontvangst in Amsterdam

 

Bob Engelsman
Burgerlijk huwelijk Hettie en Bob, 1945. Beeld: Bob Engelsman, My Story: To My Grandchildren

‘Hettie en ik kwamen terug als pas getrouwd stel. We gingen naar de straat waar ik in de oorlog had gewoond. Dat was de Nicolaas Witsenkade. Mijn ouders waren zeer bevriend geweest met een echtpaar dat in deze straat, een paar huizen verderop, woonden. Toen ik me daar meldde kreeg ik als reactie: “Sorry, we hebben geen plaats voor jullie.” Nou, dat waren dus de beste vrienden van mijn ouders.

We liepen naar ons eigen huis op nummer 24. Daar kwam ik de buurvrouw van nummer 25 boven tegen. Ze was een niet-Joodse vrouw maar heel goed met mijn moeder bevriend geweest. Ze was stomverbaasd: “Jij hier? Waar wonen jullie dan?” Ik zei: “We hebben niks.” Zij antwoordde: “Jullie komen bij ons.” Daar hebben we twee weken kunnen doorbrengen. In die twee weken hebben we natuurlijk veel mensen ontmoet. Via via konden wij een woning krijgen.’

 

Joods Nationaal Fonds

 

‘Een goede vriend, Freddy Bolle, was de hoofdman van het Joods Nationaal Fonds (JNF). Hij had hetzelfde beroep als ik: makelaar. Hij is op een gegeven ogenblik gescheiden van zijn Joodse vrouw en is hertrouwd met een niet-Joodse vrouw. Daarop werd tegen Freddy gezegd: “Jij kunt nu geen voorzitter van het JNF blijven.” Zo hebben ze mij het JNF in de schoenen geschoven.’

 

Acties

 

‘Het JNF zamelde geld in met als doel het aankopen van land in Israël. We hadden drie acties per jaar, de honingactie, de amandelactie en de bloemenactie. Je kreeg een lijst met namen en dan ging je die adressen af. Soms werd de deur voor je neus dichtgesmeten. Dat herinner ik me nog heel goed. Nee, ze wilden niks met het JNF te maken hebben. En soms werd je uitgenodigd om binnen te komen.

Verkoop van honing ten behoeve van het Joods Nationaal Fonds
Verkoop van honing ten behoeve van het Joods Nationaal Fonds. Beeld: Stadsarchief Amsterdam / Internationaal Persfoto Bureau N.V.

Door middel van publicaties in onder andere het NIW werden mensen opgeroepen om bijvoorbeeld ter gelegenheid van verjaardagen of huwelijken een troema (schenking, gift) aan het JNF over te maken. Of om in je testament geld na te laten aan het JNF. Vroeger kreeg het JNF grote erfenissen, want er waren mensen die niemand meer hadden. Het gebeurde vaak dat ze hun geld aan het JNF nalieten.

Van 1960 tot 1982 was ik voorzitter van het JNF. Ik was ook actief in het bestuur van de Makelaarsvereniging Amsterdam (MVA) en de Wereld Makelaardij. Toen de MVA honderd jaar bestond, heb ik een heel groot feest georganiseerd. Ik werd benoemd tot officier in de Orde van Oranje-Nassau.’

 

NZB en David Ben-Gurion

 

‘In mijn functie als voorzitter van het JNF was ik “beroepshalve” lid van het bestuur van de NZB. Iedere maand was ik in die hoedanigheid aanwezig op vergaderingen van de NZB. Ik kan me nog de ontvangst van de verschillende persoonlijkheden herinneren. Shimon Peres bijvoorbeeld heeft misschien vier of vijf keer naast me gezeten aan de tafel van het bestuur. Die was afgevaardigde van Israël voor de jaarvergaderingen van de NZB. Hij sprak dan ook. Moshe Sharett is ook eigenlijk meteen in het begin gekomen. Maar van Peres weet ik het, omdat hij naast me zat.

Ergens midden jaren vijftig werden we uitgenodigd voor een diner georganiseerd in het Amstel Hotel voor David Ben-Gurion en zijn echtgenote Paula. Ik heb er nog een foto van, want mijn vrouw gaf Ben-Gurion toen een hand. De journaliste Jettie (Henriëtte) Boas was ook voor de receptie uitgenodigd. Toen Paula Ben-Gurion – die geen doekje voor haar mond nam – Jetties verwilderde kapsel zag, riep zij uit in tegenwoordigheid van alle anderen: “Jij moet naar de kapper.”’

 

Alijah

 

‘Hettie en ik zijn in 1950 op Alijah gekomen maar besloten een aantal jaren later terug te gaan naar Nederland om daar een bedrijf op te starten. Onze kinderen zijn één voor één op Alijah gegaan en wij volgden hen in 1982.’

Bob Engelsman is in maart 2015 overleden.

 

Deel deze pagina