Deze tekst is gebaseerd op het door Elisabeth Dotsch-Viskoop zelf geschreven levensverhaal.1
Toen op 10 mei 1940 de Duitsers Nederland binnenvielen, was mijn echtgenoot in het leger en bevond hij zich, omdat hij juist ziek was, in een hospitaal in Amersfoort. Mijn nog twee kleine kinderen en ik waren thuis. Mijn man werd nog dezelfde avond naar het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam overgebracht, waar ik hem gelukkig kon bezoeken terwijl buren op mijn kinderen pasten. Gelukkig werd mijn man direct na de capitulatie ontslagen.

Mijn man was lederbewerker, maar was in de crisisjaren, evenals zovelen, werkloos. ’s Winters trok hij steun, maar ’s zomers ventte hij met ijs. In 1939 ging hij weer in zijn eigen vak werken, in het begin als werknemer, maar na korte tijd begon hij voor eigen rekening. Van een lening van zijn werkgever kocht hij een lederwarenmachine en begon eerst in de avonduren op onze zolder te werken, terwijl hij overdag nog bij zijn baas werkte. Weldra kon hij nog een machine bijkopen en ging hij hele dagen op zolder werken. Er kwamen twee stiksters, maar spoedig was onze zolder te klein en konden omwonende buren het gedreun der machines niet verdragen.
Hij verhuisde met zijn beide stiksters naar een klein pand in de Van Swindenstraat, waar nog enige werknemers bijkwamen en ook nog een machine werd aangeschaft. Ook thuiswerksters gingen voor hem werken, een vertegenwoordiger verkocht zijn tassen, een inkoper reisde naar het zuiden van het land om leder in te kopen en na korte tijd werd ook de werkplaats in de Van Swindenstraat te klein en betrok hij een pand op de Oudeschans.
Tijdens de mobilisatie was het atelier nog op zolder. Natuurlijk stagneerde het werk. Na de capitulatie werd het werk op volle toeren hervat. Op de Oudeschans werkte mijn man met ongeveer zes werknemers, een paar thuiswerksters en een vertegenwoordiger. Toen mijn man tijdens de razzia’s in 1941 en [onduidelijk: 1942] naar zijn werk moest, stond ik thuis reeds doodsangsten uit. Ik weet niet meer aan welk feit wij het te danken hadden dat mijn man geen Verwalter kreeg. Er waren, naar ik meen, hiervoor enige valse papieren gemaakt.
Mijn man deed indertijd ook verzetswerk. Er was nog niet, zoals in de latere oorlogsjaren, een georganiseerde verzetsbeweging. Door zijn verzetswerk kwamen wij in contact met studenten, onder anderen de tegenwoordige dr. De Vaal, waardoor wij onze drie kinderen eind augustus 1942 konden laten onderduiken. De kinderen waren toen zes, vier en één jaar oud. Mijn oudste dochter was al eens in een gezondheidskolonie van Trein 8282 geweest en ik vertelde de kinderen voor zij weggingen: ‘Jullie gaan nu beiden naar een kolonie, maar ik weet niet of er zoveel kinderen zijn als toen bij Trein 828.’ Natuurlijk moest ik de kinderen enigszins op hun vertrek voorbereiden. Mijn dochter van vier jaar was toen toch al jaloers op haar oudere zusje, ten eerste omdat die al eens in een kolonie geweest was en nu mocht zij – gelukkig – ook, en ten tweede om het sterdragen.

Onderduik Greetje
Een studente die mijn vierjarige dochtertje kwam halen en haar per trein naar haar pleegouders bracht, vertelde de volgende dag dat mijn dochter in een volle coupé had gezegd: ‘Mijn zusje mag wel een ster dragen en ik niet.’ Ik weet niet of een van de reizigers het gehoord had, maar gelukkig had het geen kwade gevolgen.
Wij woonden indertijd niet ver van het Amstelstation, op de Transvaalkade, en ik kon het kind de hele weg naar het station volgen, die zij dansend aflegde. Nu mocht ook zij naar een kolonie en toevallig kwam ze bij een familie met acht kinderen, waar zij wonderwel precies tussen paste. Omdat deze familie zelf reeds zoveel kinderen had, waren ze niet van plan er nog een onderduikstertje bij te nemen en zouden zij alleen maar als doorgangsadres fungeren totdat er een ander adres gevonden zou worden (dit laatste vernam ik pas na de oorlog).
Wij hadden met de studenten afgesproken dat wij wel zoveel mogelijk contact zouden houden, maar de adressen van de kinderen mochten wij om begrijpelijke redenen niet weten.

Bij deze familie [Banens] scheelden alle kinderen zo ongeveer een jaar, maar zeer toevallig paste mijn dochtertje precies tussen twee meisjes die twee jaar scheelden. De jongste van deze twee meisjes droeg evenals mijn dochter een bril en beiden, het kind van de helpende familie en mijn dochter, waren scheel. En hoe bestaat het, beiden waren in oktober jarig.
Mijn dochtertje is er de hele verdere oorlogstijd gebleven en had het zeer goed bij deze familie Banens in Zeist. Men verzorgde valse papieren waarin stond dat mijn dochter in Indië geboren was. De familie Banens had vroeger in Indië gewoond.
Mijn dochter kon reeds op jeugdige leeftijd ondervinden wat een hersenspoeling is. Er werd haar tientallen keren per dag gevraagd hoe zij heette en waar zij vandaan kwam. Natuurlijk zei zij in het begin haar eigen naam en adres. Haar eigen voornaam mocht ze gelukkig houden. In de papieren stond Ingrid en dat kon tot Greetje verbogen worden.
Zij moest zo vaak repeteren dat zij op het laatst werkelijk de naam en het adres zei zoals die in de papieren stonden. Nadien vroeg men het niet vaak meer. Men dacht dat ze nu werkelijk haar naam vergeten was en zelf dacht dat ze Greetje Tulleners heette en in Indië geboren was.
Maar na de oorlog vertelde ze mij: ‘Ik deed maar alsof ik niet beter wist, maar ik wist heus nog wel mijn eigen naam en woonplaats. Ik gaf ze maar hun zin.’ [Lees hier het onderduikverhaal van Greetje, red.]

Onderduik Sonja
Zo gemakkelijk als Greet onderdook, zo moeilijk liet mijn oudste dochter Sonja zich de volgende ochtend meenemen door een andere studente. Toen zij werkelijk naar de kolonie ging, had ik haar natuurlijk weggebracht. Zij moest nu zonder mij met een vreemde dame mee. Zij was zes jaar, ging al naar de grote school en had reeds nare dingen over de oorlogstoestand vernomen.
Doordat zij huilde, ging zij van het ene naar het andere adres, maar kwam na een poos in Sassenheim terecht, waar zij gelukkig tot het eind van de oorlog kon blijven. Haar pleegzusje, de enige dochter van de familie, was toevallig evenals Sonja op 29 januari jarig. Men dacht dat mijn dochter haar verjaarsdatum niet wist en maar zei dat ze ook jarig was. [Lees hier het onderduikverhaal van Sonja, red.]
Onderduik Carla

Mijn jongste dochter, toen anderhalf jaar, werd op 1 september 1942 bij een familie geplaatst. Zij ging zeer gemakkelijk mee en was gelukkig niet eenkennig. Men bracht haar ook naar Zeist, bij buren van de familie Banens. Toen Greet haar zusje zag, ging ze natuurlijk vertellen: ‘Dit is mijn zusje.’
De familie Banens had reeds besloten Greet te houden, maar Carla moest verhuizen. Zij kwam toen bij een ongetrouwde dame die met haar vader woonde en reeds een paar Joodse kinderen in huis had. Een schat van een vrouw. Na de oorlog hadden wij nog contact. Natuurlijk liep het bij haar spoedig fout met al die Joodse kinderen en toen mijn dochtertje twee jaar was, zat ze reeds gevangen op het politiebureau.
Goede agenten zorgden ervoor dat ze bij een andere familie in Driebergen kwam. De politieagenten doken tegelijk onder. Ook bij de derde familie ging het mis, maar men kon ook nu weer voor een ander adres zorgen. Nu kwam Carla in Zuilen terecht.
In 1944 werd Carla ook daar gepakt en nu werd ze naar een concentratiekamp gestuurd. Al deze verhuizingen kreeg ik pas na de oorlog te horen, alleen het laatste kwam ik al snel te weten. [Lees hier het onderduikverhaal van Carla, red.]
Oproep en onderduik
In het begin van de onderduik hoorden mijn man en ik helemaal niets meer over de kinderen, omdat al zeer spoedig, namelijk in oktober 1942, de verzetsbeweging der studenten werd opgerold.
Op 2 september 1942 kwam er voor mij per eerste post een oproep voor het werkkamp. Intussen hadden wij voor valse persoonsbewijzen gezorgd, die zeer slecht bleken te zijn toen mijn man gepakt werd. Wij besloten dat mijn man niet naar het werkkamp zou gaan. We betaalden enige maanden huur vooruit en gingen naar niet-Joodse vrienden in Amsterdam. Een gedeelte van het personeel was reeds gedeporteerd of ondergedoken. Aan de rest ging mijn man vertellen dat hij naar het werkkamp moest.
Toen de deportaties begonnen, verkocht mijn man veel tassen, maar kocht geen leer meer in, zodat wij over nogal wat contanten beschikten, die wij bij het onderduiken onder ons beiden verdeelden, omdat wij er steeds rekening mee moesten houden dat wij beiden gepakt konden worden, of een van ons.
Na drie weken gingen wij naar vrienden in Amersfoort, maar ook daar konden wij niet lang blijven, omdat buren ons kenden van vroegere logeerpartijen. Toen mijn kinderen onderdoken, had ik eens uit de verte een adres gelezen, naar ik toen meende: Kreft, Reygersbergweg 144, Leiden. In die tijd schreven wij niets op en ik zei tegen mijn man ook dit adres goed te onthouden: ‘Denk maar bij het nummer aan een gros.’ Naar ik dacht, was dit een contact met de kinderen.
Tijdens de onderduik in Amersfoort kon ik het niet langer uithouden zonder enig bericht en reisde ik naar Leiden, waar het adres Rijnsburgerweg bleek te zijn. Mej. Kreft bleek verpleegster in het Academisch Ziekenhuis te zijn en was op dat adres in pension bij mevrouw Rietveld. Op dat moment had zuster Kreft dienst en ging ik naar het ziekenhuis. Ik vertelde haar dat ik door toevallige omstandigheden haar adres gelezen had en vroeg haar of zij iets wist omtrent de kinderen. Zij vertelde mij dat zij maar een tussenpersoon was en stuurde mij naar Utrecht, waar veel kinderen een doorgangshuis vonden om later naar pleegouders te gaan. Ook vertelde zij mij er nog eventjes bij dat er al kinderen gepakt waren.
Ik reisde meteen naar Utrecht en kon, toen ik daar op het adres aankwam, niet praten door zenuwachtigheid. Gehuild heb ik nooit in de oorlog. Na de oorlog heb ik mijn schade wel ingehaald, waardoor een zenuwarts kon raden dat ik in de oorlog nooit gehuild had.
De familie in Utrecht, de familie Kamperman, verzekerde mij hun best te zullen doen de kinderen te vinden, zodat ik weer contact zou krijgen.
Onderduik in Stevensbeek
Twee weken later, wij waren toen zes weken in Amersfoort, kregen wij door bemiddeling van een klooster onderdak bij een boer in Stevensbeek, waar ik in huis werkte en mijn man op het veld.3
Tijdens onze reis van Amersfoort naar Stevensbeek gingen wij nog even in Utrecht langs bij de familie Kamperman om te informeren of ze al iets omtrent de kinderen vernomen hadden. Ze zeiden dat alles in orde was en dat een paar kinderen, die werkelijk gepakt waren, nu weer in veilige handen waren.
Toen wist ik nog niet dat mijn jongste dochter ook bij die paar kinderen was geweest. Mijn man zou dat nooit te weten komen, want toen wij nog maar twee weken in Stevensbeek waren, werd er op 14 november 1942 voor Winterhulp gecollecteerd door lieden van de marechaussee. De boer kwam juist aanlopen, op weg naar huis, en mijn man liep een eindje achter hem. Toen de boer de marechaussee zag, schrok hij en gebaarde naar mijn man dat hij moest vluchten. Het was een geheel open veld en de marechaussee ging hem achterna, met het fatale gevolg. De boer durfde mij niet meer in huis te houden. Hij had zes kinderen en een vrouw.
![Brief uit België van broeder Lambertus gericht aan Elisabeth die hij kende als Willi, 30 november 1946. Beste Willi, Het is lang geleden dat we wat van elkander gehoord hebben, vindt u ook niet? Vooreerst hoe gaat het met u en je kinderen? Hopende van goed. Zooals u misschien al gehoord hebt zit ik in België. Ja, ik ben voor drie maanden terug overgeplaatst naar België. Toen ik nog in Stevensbeek was heb ik meermalen naar u en Ab en Beb toegeschreven, maar nooit heb ik van u allen antwoord terug gehad, wat mag de reden hiervan zijn. Van de zomer zijn nog een keer twee heren bij me geweest over de kleren van uw man. Ik heb alles zoo goed mogelijk opgegeven. Hebt u alles teruggekregen? Zoo als ze mij vertelden, zouden ze u alles vergoeden. Ik hoop dat ze u goed uitbetaald hebben, want ik vind het al meer als erg dat u je man verloren hebt. Heeft u ooit nog wat van je man gehoord? Ik heb de schuldigen die uw man opgepakt hebben aangebracht, maar of ze gestraft zijn geworden, weet ik niet. Zit u altijd nog met je kinderen alleen, of bent u weer getrouwd? Hoe het ook zij, ik hoop dat het u goed gaat. Als u dit briefje ontvangt zou ik graag hebben dat u mij eens terug schreef. Mijn adres is: Broeder Lambertus Couvent des Pères du Très Saint Sacrement Bassenge [Nederlands: Bitsingen] België. Ik wens u nogmaals het beste en vele H. Groeten, Broeder Lambertus](https://ml4my1zw66zg.i.optimole.com/w:903/h:642/q:mauto/ig:avif/https://veerkracht.online/wp-content/uploads/2026/10/brief_lambertus_origineel_transparant.png)
Naar de familie Rietveld in Leiden
Zo pakte ik mijn boel en ging weg. Er was niet zoveel te pakken, want de dingen van mijn man liet ik achter. Toen we uit onze woning weggingen, hadden wij alleen maar de hoognodige kleren en enige kleine sieraden meegenomen, en ook een paar lakens. In die tijd verbeeldden wij ons nog dat we niet zonder lakens konden slapen. Na de oorlog heb ik anders geleerd.
Ik vluchtte naar het adres in Utrecht, waar mevrouw Kamperman mij vroeg of ik misschien als dienstbode wilde werken in Leiden, op het adres Rijnsburgerweg 144. Mevrouw Kamperman belde direct naar Leiden en zo vertrok ik de volgende ochtend naar mijn nieuwe baan, een onderduikadres bij mevrouw Rietveld, die een zuster van mijnheer Kamperman was.


Na navraag hoorde ik dat mijn man in Haren, Brabant, gevangen zat. Wij hadden van tevoren afgesproken dat wij, indien er iets zou gebeuren, contact zouden proberen te houden via een afgesproken adres. En inderdaad ontving ik vanuit de gevangenis zijn brieven en schreef ik hem verscheidene keren terug. Die brieven gaf ik telkens mee aan personen die ze steeds in andere plaatsen postten. Waarschijnlijk stond men mijn man toe te schrijven om zo achter mijn adres te komen.
Mijn man schreef mij onder andere dat hij in de gevangenis de waarheid had verteld, namelijk dat hij zijn vrouw en kinderen op het laatste woonadres aan de Transvaalkade had achtergelaten. ‘Ik ben zeer blij,’ zo schreef hij ook, ‘dat ik jou nog als mijn vriendin heb en hoop maar dat ik je niet in al te grote moeilijkheden heb gebracht. Nu maak ik mij wat ongerust dat je steeds op reis bent.’
Ik schreef hem terug dat hij zich om mij niet ongerust hoefde te maken, omdat ik mijn brieven aan reizigers meegaf om te posten. Men heeft mijn man toch nog drie maanden vastgehouden in Haren. Op 9 februari 1943 werd hij naar Westerbork overgebracht en nog diezelfde dag op transport gesteld naar het kamp Monowitz.4
Nog voordat ik bericht kreeg van het Rode Kruis, hoorde ik van een kampgenoot die de oorlog had overleefd over het kamp Monowitz. Ook in het kamp had mijn man aan kampgenoten verteld dat hij mij op de Transvaalkade had achtergelaten. Tijdens het transport heeft mijn man een briefkaart uit de trein geworpen. Deze kaart bezit ik nog steeds.
Bij de boer hoefden wij maar weinig kostgeld te betalen, omdat wij beiden werkten. In Leiden kon ik als dienstbode wel een klein salaris krijgen, maar omdat ik nog wat geld had, wilde ik dat niet aannemen. Ik vond het genoeg dat men mijn leven wilde redden, terwijl zij natuurlijk ook gevaar liepen.

Na de oorlog had ik nog zevenhonderd gulden die door de bepalingen van de Nederlandse regering niet in mijn bezit mochten blijven. Er was weliswaar voor het hele Nederlandse volk een geldsanering en wij moesten allen in juli 1945 al het geld inleveren. Deze maatregel was waarschijnlijk tegen zwarthandelaren gericht, maar die bezaten zeker nog wel iets anders dan geld.
Op het onderduikadres in Leiden ben ik bijna drie jaar gebleven, want toen in mei de oorlog geëindigd was, wilde ik niet meteen weggaan en de familie zonder hulp laten. In Leiden probeerde ik een woning te krijgen, maar waarom zou men er rekening mee houden dat ik aan Amsterdam de allernaarste herinneringen had? Mijn hele familie had er gewoond en was niet teruggekeerd. Ik moest mij maar in Amsterdam melden, waar ik behoorde te wonen. Zo bleef ik nog tot augustus 1945 op het adres in Leiden.
Hoe ik de kinderen terugvond
Nu wil ik vertellen hoe ik de kinderen teruggevonden heb. Ik vertelde reeds dat het contact al spoedig verbroken was en ik deed in Leiden alle moeite om met verzetsstrijders in contact te komen die misschien iets van mijn kinderen zouden weten.
In Leiden kreeg ik een blanco persoonsbewijs met mijn eigen vingerafdruk. Onze eerste, slechte, valse persoonsbewijzen hadden zeer veel geld gekost, maar dat goede bewijs kreeg ik gratis.
In 1943 werd bij de dochter van mijn onderduikfamilie een Joods meisje ondergebracht. Aan de man die het meisje bracht, vertelde de dochter dat ik hem wilde ontmoeten. Zij belde me op en vertelde niet door de telefoon hoe de man eruitzag, alleen dat iemand mij om een bepaalde tijd voor het station in Leiden verwachtte. Aan deze man gaf zij wel mijn signalement.
Op de afgesproken tijd stond ik voor het station en liep door een behoorlijke drukte recht op de man af, die ik in het geheel niet kende, zonder er ook maar even aan te twijfelen dat ik bij de verkeerde terecht zou komen. De man schrok er zelfs van. Ik gaf hem de foto van mijn kinderen en na korte tijd vond hij de adressen uit, die ik weer niet mocht weten. Maar toch was ik blij, want ik kon weer schrijven, nu via deze man, en kreeg ook weer levenstekens, van mijn jongste dochter zelfs foto’s waarop ik haar bijna niet herkende. Zij was toen reeds een kleuter van tweeënhalf, bijna drie jaar.


Oom Piet woonde in Utrecht en al vlug ontdekte ik dat hij de buurman was van de familie Kamperman. De heer Kamperman was een broer van mevrouw Rietveld, mijn onderduikmoeder in Leiden.
Voor en na de oorlog leed ik nogal eens aan migraine, maar tijdens de onderduik nooit, behalve eenmaal. Dat was op 16 mei 1944. Toen had ik het wel zo vreselijk. Ik wist dat er weer iets ergs gebeurd was, maar ik wist niet wat.
Een paar dagen nadien kwam er een andere broer van mevrouw Rietveld op bezoek, ook hij woonde in Utrecht. Ik zat met de familie aan tafel toen mevrouw Rietveld vroeg: ‘Ries, is er nog iets nieuws in Utrecht?’ Waarop Ries antwoordde: ‘In Utrecht is alles rustig, maar in Zuilen zijn vijf kinderen gepakt.’
Ries wist niet dat ik een onderduikster was. Ik wist toen al dat mijn dochtertje in Zuilen was. Haar pleegmoeder had eens op een van haar brieven uit gewoonte bovenaan ‘Zuilen’ gezet en dat niet voldoende doorgestreept. Toen wist ik meteen dat mijn dochtertje bij die gepakte kinderen was.
Zondags kwam de heer Kamperman, die ik oom Anton noemde, naar Leiden om mij de boodschap te brengen. Maar omdat ik, voordat hij begon te spreken, al vroeg of mijn kind gepakt was, zei hij ‘nee’ en durfde hij het mij niet meer te vertellen.
Toen ik de volgende zondag naar Utrecht, naar oom Piet, ging, vertelde hij mij het treurige nieuws. Een zusje van zijn pleegdochter, dat ook in Zuilen zat, was eveneens bij het groepje opgepakte kinderen.
Een poosje later werden ook dat zusje, nog een vrouw en oom Piets eigen vrouw gepakt. De onderduikster en het kind werden naar Westerbork gebracht en zo kreeg ik weer bericht omtrent mijn kind, dat nu ook in Westerbork was.
Ze bleven er tot september 1944. Direct na Dolle Dinsdag werden ze naar Bergen-Belsen vervoerd. Mevrouw Denekamp (oom Piets vrouw) was naar Ravensbrück gezonden.
Na de oorlog hoorde ik dat een groep van 51 kinderen op transport was gesteld van Bergen-Belsen naar Theresienstadt. Dit hele transport is teruggekomen.
Sonja
Kort voor het einde van de oorlog wist ik al dat mijn oudste dochter in Sassenheim was ondergebracht. Dat maakte ik op uit verschillende gegevens in brieven die ik van haar pleegouders kreeg.
Enige tijd voordat de voedselpakketten werden uitgeworpen, vroeg ik aan een dochter van mevrouw Rietveld of zij met mij mee wilde gaan naar Sassenheim om het adres van Sonja uit te vinden. Wij gingen op fietsen met de bekende harde banden op stap.
Omdat ik meende dat mijn dochter naar de School met de Bijbel ging, men had mij dit indertijd geschreven, fietsten wij rechtstreeks naar deze school. Het hoofd van de school stond mij te woord. Toen ik hem een foto van Sonja liet zien, zei hij: ‘Dat kind ken ik niet’, maar aan zijn eerste blik zag ik dat hij haar kende. Ik zei hem dat hij mij gerust kon geloven dat ik haar moeder was. Gelukkig geloofde hij mij en wist hij waar Sonja zich bevond. Hij gaf mij het adres en het bleek dat zijn zuster Sonja’s pleegmoeder was. Sonja ging in het geheel niet naar school, omdat men dit te gevaarlijk vond.
Toen ik bij Sonja’s pleegouders aanbelde, kwam Sonja juist naar buiten met een jongetje dat ook een onderduikertje bleek te zijn. Ik sprak ze niet aan, maar ging vlug naar binnen omdat ik bang was dat ze iets verkeerds zou zeggen. Later vertelde ze mij: ‘Ik heb je direct wel herkend, maar ik heb niets tegen Jaap gezegd.’
Na een kort gesprek riep de pleegmoeder Sonja binnen en zei dat ik haar tante was. Die andere dame noemde ze ook maar haar tante.
Voor het einde van de oorlog heb ik haar nog eenmaal bezocht. Toen kon ik al chocolade uit het voedselpakket meenemen. Nu moet ik bekennen dat die chocolade zeer zwaar woog in mijn tas. Ik had het zelf graag willen eten, maar gelukkig overwon ik mijn zwakheid.
De eerste dag na de capitulatie werd Sonja reeds naar Leiden gebracht. Zij wist dat haar moeder er was en wilde niet langer op haar onderduikadres blijven.
Greetje
Na een dag of twee liftte ik met Sonja naar Utrecht, naar de familie Denekamp. Mevrouw Denekamp was ook weer thuis. Men had haar voortijdig vrijgelaten en ik geloof dat zij lopend en liftend naar Nederland gekomen is.
Ik was in de stellige mening dat mijnheer Denekamp het onderduikadres van Greetje wist. Hij wist echter alleen maar een contactadres in Utrecht. Op dit adres wist men weer een ander contactadres, en toen nog één en daarna nog één.
Eindelijk kwamen wij ’s avonds op het goede adres in Zeist aan. Sonja en ik hadden van Utrecht naar Zeist gelopen.
Greetje vond mij wel bekend, maar wist toch niet dat die dikke, bleke vrouw haar moeder was. In die paar jaar was ik zeker wel tien jaar ouder geworden.
Greetje mocht en wilde wel bij haar pleegouders blijven. Zelf was ik in die tijd nogal besluiteloos. Wel ging ik zo vaak ik kon naar Zeist. Een paar maal schreef ik zelfs dat ik haar zou komen halen, maar als ik dan in Zeist was, wist ik weer niet wat te doen.

Greet had het zeer goed bij de familie Banens en ik bezat helemaal niets, in die tijd zelfs geen eigen woongelegenheid. Mocht ik haar in armoede grootbrengen terwijl zij nu alles kon krijgen wat ze nodig had?
Wij lieten haar een keer zelf kiezen: met mij meegaan of in Zeist blijven, maar ook zij wist het niet. Wat kon een kind van zeven jaar ook eigenlijk beslissen?

Door een uitspraak van dr. Van der Vliet-de Vries, die voor en tijdens de oorlog pensiongast van de familie Rietveld was, hakte ik de knoop door en nam Greetje op een dag mee naar Amsterdam. Dr. Van der Vliet zei eens: ‘Kinderen horen bij de moeder.’
Een heel klein, doch zeer belangrijk voorval leerde mij korte tijd later dat ik goed gehandeld had. Greetjes pleegouders hadden Greetje geprezen als het liefste kind dat er bestond. In haar hele onderduiktijd zou ze zelfs niet eenmaal brutaal geweest zijn.
Na korte tijd thuis was ze eens hevig brutaal tegen mij, precies als een gewoon kind. Ik zei toen zeer boos: ‘Waarom ben je tegen mij zo brutaal en was je dat nooit tegen je pleegouders?’
Waarop ze heel timide antwoordde: ‘Ik heb daar niet gedurfd brutaal te zijn.’
Mijn boosheid was snel verdwenen en ik wist dat ik goed had gedaan door haar bij mij te nemen.
Carla
Een andere geschiedenis is hoe ik mijn jongste dochter Carla teruggevonden heb. Toen ik op een keer, kort na de bevrijding, in Utrecht op bezoek was bij de familie Kamperman, kwam mevrouw Denekamp in blijdschap naar binnen lopen en riep: ‘Roosje en Jettie zijn terug!’ Dit waren haar pleegdochter met haar zusje. Waarop ik direct vroeg: ‘Weet u misschien ook iets van Carla?’ Toen wist ik nog niet dat die hele groep kinderen teruggekomen was.
Carla heette op haar laatste onderduikadres De Jonge en toen zij gepakt was, hadden haar pleegouders verklaard dat ze een kind uit een gemengd huwelijk was.
De twee meisjes zijn later bij de familie Denekamp in huis gekomen en zodra zij aangekomen waren, kreeg ik een uitnodiging om op bezoek te komen, wat ik zeer spoedig deed. De foto van Carla liet ik de kinderen zien, waarop de kleinste zei: ‘Dat is Carlaatje, zij is ook met ons mee teruggekomen.’ Maar waar was ze nu?
Er werd eens een film gespeeld, De weg terug is lang. Die film heb ik niet gezien, maar wel beleefd. Hoe kon ik een kind zoeken dat haar achternaam niet wist? Op de lijsten van teruggekomen personen stonden kinderen zonder naam vermeld onder de naam Israëls, maar er was geen Carla Israëls bij.
Ik schreef en telefoneerde naar adressen waar ik dacht dat kinderen ondergebracht waren. Op mijn onderduikadres hield men mij ervan terug om er zelf op uit te gaan, en zeer terecht. Ten eerste omdat er geen vervoer was en ten tweede omdat ik overal Sonja moest meenemen. Zij wilde nergens meer zonder mij blijven.
Op een dag zou ik met een krant het fornuis schoonmaken, toen mijn oog viel op een bericht in die krant. Men schreef over professor Meyers [waarschijnlijk professor Eduard Maurits Meijers, red.] die ook uit Theresienstadt teruggekomen was. Ik bedacht me geen ogenblik, liet alles in de steek en liep de deur uit met de foto van Carla, naar professor Meyers, die ook aan de Rijnsburgerweg woonde.

En warempel, daar had ik succes. Mevrouw Meyers had van alle kinderen die zonder ouders gepakt waren een soort kaartsysteem aangelegd, waarin vermeld stond met wie de kinderen mee teruggekomen waren. Zo kon zij mij vertellen dat Carla met de familie van mr. Boas teruggekomen was en kon ze mij zelfs het adres en telefoonnummer geven van de familie waar de familie Boas tijdelijk was ondergebracht.
Onderweg naar huis wilde ik het nieuws wel aan de straatstenen vertellen, maar o, teleurstelling, toen men in huis kwaad bleek te zijn omdat ik geen eten gekookt had. Tijdens mijn hele onderduik was er nog nooit een kwaad woord tussen ons voorgevallen, maar toen was ik door het dolle heen en had ik, geloof ik, een zenuwaanval.
Dezelfde avond belde ik naar Amsterdam, waar door mevrouw Boas bevestigd werd dat Carla zich daar bevond. Het was intussen al juli geworden. Wij spraken af dat ik zondag zou komen, maar ik kon niet langer wachten en liftte de volgende ochtend (zaterdag) naar Amsterdam.
Onderweg maakte ik mij allerlei voorstellingen van hoe Carla eruit zou zien. Ik achtte het uitgesloten dat zij mij zou herkennen. Maar o wonder, toen Carla mij zag, zei ze: ‘Dat is mijn eigen mammie.’
Aanvankelijk wist de familie Boas natuurlijk niet dat ik nog leefde. Zij hadden haar onder hun naam mee teruggenomen.

Carla noemde mevrouw Boas mama, maar toen ik opgebeld had, vertelde mevrouw Boas aan Carla dat zij een tante was en dat nu haar echte mama zou komen. Carla was toen ruim vier jaar. Esther Boas, drie jaar, reageerde toen: ‘En wanneer komt mijn echte mama nou?’
Toch had ik bij mevrouw Boas een grote teleurstelling te incasseren. Ik wilde Carla voor een paar dagen naar Leiden meenemen en, omdat ik nog geen eigen adres had, haar daarna weer tijdelijk terugbrengen. Dit werd mij niet toegestaan. Ik kon haar wel meenemen, maar dan niet terugbrengen, of haar daar laten, waarop ik Carla meenam.
Eerst gingen wij nog naar Utrecht om te laten zien dat ik Carla gevonden had. Mijnheer Kamperman was toen postbeambte en kwam in uniform thuis van zijn werk. Carla werd toen zo vreselijk bang. Het bleek dat ze voor elk uniform bang was.

Naar Amsterdam: samen met NSB’ers
Nu was ik met twee kinderen op mijn onderduikadres. Van Volksherstel begon men de slachtoffers een uitkering te geven en kregen wij vijftig gulden per persoon per maand. Voor de twee kinderen betaalde ik toen de volledige honderdvijftig gulden die ik kreeg. In augustus 1945 zijn wij naar Amsterdam gegaan om eindelijk woonruimte te zoeken. Wij moesten ons melden op het Centraal Station. Wij kregen toen onderdak – o schande – in een kerk of klooster waar ook NSB’ers, die uit hun huizen gezet waren, ondergebracht waren. Er waren nog enkele andere ex-onderduikers, onder wie de familie Groenman.
De NSB’ers zaten aan de ene kant en wij aan de andere kant van de eetzaal. Met mijn kinderen sliep ik in een soort cel op kribben. Onze bonkaarten werden ingenomen, wat eigenlijk heel gewoon was, want wij kregen er eten. Maar omdat Carla in een kamp geweest was, kreeg zij dubbele bonkaarten; ook die werden gevorderd. Zelfs de snoepbon kregen wij niet in handen, en een snoepje was er heus niet bij. Toen ik naar die snoepbon vroeg, zei men mij: ‘De NSB’ers krijgen ze ook niet, waarom jullie wel?!’
Er waren gelukkig ook wel betere mensen. Toen ik in mei 1945 in Amsterdam was en ik de opzichter van de woningdienst tegenkwam, bood hij mij een behoorlijk grote woning aan op de Transvaalkade. Ik durfde het toen niet aan; wat moest ik met een grote woning beginnen zonder meubels? Ook zag ik ertegen op om weer op de Transvaalkade of in de omgeving te wonen, waar ik al die nare herinneringen had. Daarnaast wilde ik mijn belofte aan mijn onderduikadres houden om te helpen totdat ze hulp gevonden hadden.
In augustus ging ik toch weg, omdat er nog steeds geen hulp gezocht was. Ik trachtte vervolgens tevergeefs een NSB-woning met meubels te bemachtigen. Tot mijn geluk heb ik die uiteindelijk niet gekregen, maar het antwoord dat ik op mijn verzoek kreeg was wel heel fraai. Men zei mij: ‘Waar zou u de middelen vandaan moeten halen om zo’n woning en meubels te betalen?’ Later dacht ik: inderdaad, waar zou ik het geld vandaan hebben moeten halen? Want geholpen werden wij zeer slecht.
Woning Schalkburgerstraat
Uiteindelijk ging ik toch weer naar de Gemeentelijke Woningdienst en kreeg ik in oktober 1945 de woning in de Schalkburgerstraat, geheel leeg. Op dat moment werd de uitkering van Volksherstel naar de DBVO [Districtsbureau Verzorging Oorlogsslachtoffers, red.] als overgangsmaatregel even stopgezet. Ook op de plek waar wij ondergebracht waren, moesten wij al het geld van Volksherstel afdragen. Aan de opzichter van de woningdienst vertelde ik dat ik geen cent bezat om de huur te betalen, waarop hij mij verzekerde dat dit heus in orde kwam. Door al deze gebeurtenissen begon ik ook pas in oktober vergoeding voor huisraadschade aan te vragen.
Als meubilair had ik toen enige geleende stoelen, een gammele tafel (aan die tafel zit ook nog een geschiedenis, hierover later meer), een kist en een vuilnisbak. Wij konden alle vier zitten. Dan nog twee eenpersoonsledikanten waar we met z’n vieren in sliepen, en wat eetgerei dat we gekregen hadden. Wij lagen onder enige dunne dekens, maar lakens bezat ik toen niet.
Even voordat de enquêteur van de schadecommissie kwam, had ik waarschijnlijk wat geld van de geblokkeerde zevenhonderd gulden teruggekregen, want toen hij kwam had ik reeds gordijnen, een tweedehands kolenhaard, een lamp en wat beddengoed gekocht. Hij wond er geen doekjes omdat hij het maar verdacht vond dat ik zo laat had aangevraagd, en stelde mij allerlei strikvragen. Gelukkig had hij in zijn rapport een fout gemaakt. Toen hij op een dag schreeuwend bij mij kwam, zelfs met zijn vuist op tafel sloeg en zei: ‘Nu moet je maar eens de waarheid vertellen! Je geeft op dat je op 2 september bent ondergedoken, en de woningdienst vertelt mij zojuist dat je pas in november de woning verlaten hebt.’
Hij kon niet weten dat ik de datum van 2 september beslist nooit kon vergeten; die dag zou mijn schoonzusje jarig zijn geweest, maar zij was toen reeds een maand gedeporteerd. Ik stelde hem voor direct mee te gaan naar het kantoor van de woningdienst. Op kantoor hoorde hij dat hij het zelf verkeerd had ingevuld. Eerst dacht ik nog dat het misschien verband hield met de paar maanden huur die wij indertijd bij het weggaan betaald hadden, maar daar had men hem op het kantoor niet eens over verteld. Toen er nu ook nog een buurman bleek te wonen die kon getuigen dat de boel was gepulsd, maakte hij het rapport in orde.
In maart 1946 kreeg ik driehonderd gulden als eerste voorschot op de gehele uitkering van zestienhonderd gulden. Er kwam zowaar ook nog een excuusbrief voor de gemaakte fout. Wij hadden in 1935, toen alles goedkoop was, ons interieur gekocht, en men hield er geen rekening mee dat na de oorlog alles veel duurder was. Mensen die wel meubels van NSB’ers gekregen hadden, moesten de toen geldige waarde betalen.
Voor de vergoeding van de lederwarenfabriek moest ik later opnieuw een gevecht leveren. Ik moest kunnen bewijzen, zo zei men, dat de inventaris gepulsd was. Hoe kon ik zoiets bewijzen! Uiteindelijk kreeg ik dan toch een vergoeding ter grootte van driehonderd gulden en nog achtenzeventig gulden rente. Dit had tot gevolg dat ik niet voor een tweede uitkering in aanmerking kwam, want de eerste vergoeding moest minstens vijfhonderd gulden bedragen wilde men voor een tweede aanvulling in aanmerking komen. Het vechten was ik nu werkelijk moe. Niemand kon of wilde mij helpen en geld om het hogerop te zoeken had ik niet. Daarnaast ging ik ook uit van het standpunt: het grootste bezit heb ik per slot van rekening behouden, mijn kinderen.

De gammele tafel
Dan nu de geschiedenis van die gammele tafel. Op een dag kwam ik een der buren van mijn overleden zuster tegen. Zij vertelde mij dat een andere buurvrouw mijn zusters woning direct na haar vertrek geheel had leeggestolen. Mijn zuster is in juni 1938 getrouwd en woonde in de Tweede Oosterparkstraat in Amsterdam. Die bewuste buurvrouw woonde na de oorlog in de Schagerlaan. Ik ging erheen en warempel, daar stond zowat de hele huisboel van mijn zuster. Die vrouw ontkende het niet eens; ze zei dat ze het ook niet gemakkelijk had gehad in de oorlog. Ze had haar zoon aan het Oostfront verloren. Van die boel kon ze mij niets geven, want dat had ze zelf nodig. Wat kon het haar schelen dat ik er wel iets meer recht op had. Ik ging direct naar de politie, maar zij konden niets voor mij doen en wilden niet eens iemand meesturen om te proberen iets terug te krijgen.
Een dag later ging ik met een kennis nog eens naar de Schagerlaan. Ik wilde dat die man zich als rechercheur zou voordoen. Maar hij kon niet goed in zijn rol blijven en toen kreeg ik dan die gammele tafel, die niet eens bij mijn zusters inboedel behoorde. Alle meubels waren nog tamelijk nieuw en zagen er zelfs toen nog zeer goed uit. Die vrouw was nog zo brutaal om te zeggen: ‘Luxe had ik niet nodig.’ Wat kon ik alleen doen als ook de overheid mij in de steek liet?
Toen wij van Volksherstel overgingen naar de DBVO werd mijn uitkering niet bepaald naar de toestand van de tijd voor de onderduik, maar naar de slechte crisisjaren. Er was zelfs een ambtenaar bij mij die zei: ’Denkt u dat wij het zo goed gehad hebben in de oorlog?’ waarop ik antwoordde: ’Ik ben ervan overtuigd van niet, maar ik dacht dat u voor mij kwam. In elk geval kunt u nu voor uw gezin de kost verdienen.’ Dit antwoord heeft er waarschijnlijk geen goed aan gedaan bij het samenstellen van mijn rapport, want vechten of schrijven hielp niets: mijn uitkering bleef laag. Zelfs toen de uitkeringen herzien werden en de meeste mensen verhoging kregen, kreeg ik nog eens afslag. Dit werd echter korte tijd later herzien en toen werd mijn uitkering van dertig gulden en vierenzeventig cent per week voor vier personen verhoogd naar vierenveertig gulden per week. De terugwerkende kracht kreeg ik alleen maar tot de tijd dat de andere mensen de verhoging hadden gekregen, maar van de tijd daarvoor, zoals alle anderen, kreeg ik het niet, ook niet toen ik nog eens geschreven had. Ik had mij voorgenomen om te gaan werken zodra de kinderen wat groter waren en ik ze niet meer van school hoefde op te vangen.
Na eerst uitgebreid met de ambtenaren van de DBVO te hebben gesproken, begon ik in 1954 of 1955 parttime werk te doen. Er werd mij gezegd dat ik heus niet hoefde te werken, want de uitkering werd gegeven in plaats van het salaris van mijn man. Maar als ik toch wilde werken, werd er bijgepast als het salaris niet hoog genoeg zou zijn. Er werd mij verzekerd dat ik boven de uitkering bijgepast zou krijgen. Alleen niets werd schriftelijk bevestigd. Toen ik mijn eerste salaris ontving, precies zoveel als de uitkering, kreeg ik niets bijgepast. Natuurlijk ging ik reclameren, maar alweer zonder resultaat. Wel zei men mij nog eens dat ik niet hoefde te werken en dat ik gerust te allen tijde kon terugkomen. Terug wilde ik in geen geval meer.
Er was voor die tijd nog iets fraais gebeurd. Sonja, mijn oudste dochter, ging werken, maar op doktersadvies niet langer dan halve dagen. Zij droeg toen een orthopedisch korset. Zij ging zeven gulden per week verdienen. Begrijpt men mijn verontwaardiging toen er tien gulden van mijn uitkering werd afgetrokken? Aanvankelijk dacht ik dat het een fout was, maar nee, men kon er niets aan doen: er was een kind uit de berekening en daar werd tien gulden voor afgetrokken.
Toen ik een poosje werkte bij NV Magazijn De Bijenkorf, kwam de chef van de DBVO, de heer Schipper, mij in de zaak eens opzoeken en overhandigde mij een cheque van Sociale Zaken van naar ik meen vijfenzeventig gulden en later nog eens een van negentig gulden. Hij wilde mij niet vertellen van wat voor geld dat was, maar ik kon het gerust gebruiken. Waren er misschien fouten gemaakt, waardoor ik dat geld niet officieel kon ontvangen?
1961: Naar Israël
Toen de Algemene Ouderdomswet in voorbereiding was, werd ik bij de Sociale Verzekeringsbank aangenomen. Langzamerhand gingen mijn kinderen, de een na de ander, naar Israël. Al had ik toen een behoorlijk salaris en naast dat salaris een weduwenuitkering, ik wilde niet alleen in Nederland blijven en besloot in 1961 ook naar Israël te gaan. Ik kwam in een van de warmste streken in Israël terecht en werd ziek. Toen wist ik nog niet dat die ziekte niet het gevolg van de warmte was. Het kon wel eens een gevolg van een miskraam geweest zijn die ik in 1942 door oorlogsomstandigheden had gehad. Toen besloot ik weer naar Nederland terug te gaan en kon ik van een Cadsu-uitkering mijn reis betalen.

In Nederland ging ik mij direct melden bij de DBVO. Men had mij toch gezegd dat ik te allen tijde kon terugkomen? Maar dat ging niet zo gemakkelijk. Ik hoorde niet meer bij de DBVO, want ik had toch gewerkt, en ik moest nu ook maar werk zoeken. Uiteindelijk kreeg ik dan toch naast de weduwenuitkering een bijbetaling.
Toen ik naar Israël werd teruggeroepen omdat mijn dochter ernstig ziek was en een zware operatie moest ondergaan, kreeg ik zelfs nog een half jaar doorbetaald. In Holland heb ik mij niet beter gevoeld dan in Israël en moest ik, toen mijn dochter wat beter was, ook onder doktersbehandeling. Ik moest eveneens een grote operatie ondergaan. Dit gebeurde echter pas in 1967. Voor mijn terugkeer naar Holland woonde ik in een kibboets, daarna was ik lange tijd bij mijn dochter om wat te assisteren, maar na de operatie kon ik niet meer werken. Ik kreeg een heel goedkope, maar zeer kleine woning (één kamer) op het dak van de vijfde etage zonder lift. Door zeer sober te leven kan ik enigszins rondkomen met de weduwenuitkering.

Problemen veroorzaakt door Rode Kruis en Sociale Zaken
Op een gegeven moment kon men zich aanmelden voor een eventuele uitkering op grond van de Rijksgroepsregeling voor Oorlogsslachtoffers. Maar daarmee begonnen de moeilijkheden opnieuw. Ten eerste is er van het Rode Kruis in Nederland bericht gekomen dat ik niet-Joods zou zijn. En dat nadat al mijn zusters en broers in de concentratiekampen als Joden zijn omgekomen! Hoe konden zij Joods zijn en ik niet, uit hetzelfde huwelijk van mijn vol-Joodse ouders die maar eenmaal getrouwd waren?

Ten tweede wil men opnieuw niet erkennen dat mijn man een lederwarenfabriek gehad heeft. Zo goed als ik nu nog de bewijzen kan tonen, heb ik die indertijd ook getoond. Heeft men daarvan dan niets in mijn dossier vermeld? Ik kan het haast niet geloven.
Hier moet men zo vaak horen: ’De Nederlanders zijn goed geweest.’ Een klein deel in de oorlog wel. Juist in de oorlog heb ikzelf veel goeds ondervonden. Na de oorlog was alle hulp zoek en heeft men ons juist van hogerhand tegengewerkt. In de oorlog had ik er op gerekend te moeten vechten; na de oorlog is mij dat bitter tegengevallen en kon ik niet meer hard genoeg vechten.
____________
Noten
- Van Elisabeth Dotsch zijn twee verslagen bewaard gebleven: een gedateerd en een ongedateerd verslag. Omdat beide verslagen interessant zijn en elk andere gegevens bevat, hebben we ervoor gekozen ze allebei te publiceren.
- De vereniging Trein 8.28 H.IJ.S.M. werd op 1 oktober 1903 opgericht. De naam verwees naar de trein die om 8.28 uur vanuit Amsterdam naar Parijs vertrok. Een groep zakenlieden die regelmatig met deze trein reisde, besloot zich in te zetten voor de gezondheid van kinderen uit arme gezinnen.Een van de initiatiefnemers was Joseph Louis Cohen (1860–1943). De vereniging had een koloniehuis aan de Kolonieweg in Soest, waar kinderen tijdelijk verbleven om aan te sterken. Het ging bijvoorbeeld om ondervoede, zwakke of herstellende kinderen, destijds ook wel bleekneusjes genoemd. Het koloniehuis was toegankelijk voor jongens en meisjes van verschillende gezindten.
- Het verzet had Samuel en Elisabeth in contact gebracht met broeder Lambertus (Martien Biemans) van het klooster is Stevensbeek. Martien Biemans heeft veel Joden aan een onderduikadres geholpen en heeft daarvoor op 20 oktober 1977 de Yad Vashem onderscheiding ontvangen. Hij was de kloosterboer en had in die hoedanigheid veel contact met de boeren in het dorp. Zo regelde hij ook het onderduikadres voor Samuel en Elisabeth. Zij werden ondergebracht in de vlakbij het klooster gelegen boerderij van Marte Arts. Bron: Henk Pouwels. Henk Pouwels heeft een boek geschreven over broeder Lambertus: Martien Biemans, broeder in het verzet dat in 2023 is verschenen.
- Auschwitz-Monowitz (ook Auschwitz III, Arbeitslager Monowitz, Buna Lager en Konzentrationslager Monowitz) was het laatste van de drie grote kampen van het concentratiekampcomplex Auschwitz. Officieel was Auschwitz III een subkamp, maar vanwege de grootte werd het ook wel als hoofdkamp gezien. Het was een werkkamp, met vestigingen van bedrijven als IG Farben en Krupp Stahl.
