
‘Ik ben geboren als Tom (Tommy) Gluskinos in Amsterdam op 24 augustus 1935. Mijn ouders, Martin Meyer Gluskinos en Ruth Babetta Gertha Gluskinos-Stoll, kwamen uit Duitsland, Breslau. Vandaag de dag is dat Wroclaw in Polen. Mijn ouders zijn in 1933 naar Holland vertrokken. Mijn broer Robert David werd in 1937 geboren. Wij woonden aan de Lekstraat 82, drie minuten lopen van de synagoge. Wij spraken thuis Nederlands en geen Duits.
Mijn vader was erg religieus. Hij kwam uit een religieus orthodox gezin. Hij droeg echter geen peies (haarlokken vóór de oren van een Joodse man, red.) en geen tsietsiet (gedenkkwast met schouwdraden aan de vier hoeken van het gebedskleed, red.) aan de buitenkant van de kleding, maar hij was orthodox. Mijn moeder was niet orthodox. Maar zolang mijn vader geleefd heeft, heeft zij een koosjere huishouding gevoerd.

Elke vrijdagavond en elke zaterdagochtend gingen we naar de synagoge. Een van mijn vroegste herinneringen is dat ik op Sjabbat naast mijn vader in de Lekstraat-synagoge sta. Zelfs de plek waar we stonden, herinner ik me nog precies. We hoorden de cantor Benzion Moskovitsh meezingen met zijn vader Moshe Moskovitsh.’
Lagere school – Hebreeuwse les – zwemmen

‘Ik denk dat ik minstens één jaar naar de basisschool ben geweest. Mijn vader leerde me Hebreeuws lezen, zodat ik de gebeden kon opzeggen. Ik kon de gebeden dan wel lezen en opzeggen, maar echt begrijpen kon ik het niet.
Mijn vader was orthodox in religie, maar in andere opzichten was hij een moderne man. Mijn vader leerde me bijvoorbeeld ook zwemmen in het Mirandabad. Mijn vader had van de rabbijn van Amsterdam speciale toestemming gekregen om na het gebed op Sjabbat te mogen gaan zwemmen.’
Noord Europeesche Erts en Pyriet Maatschappij (NEEP)

‘Mijn vader werkte in Breslau voor het bedrijf Noord-Europeesche Erts en Pyriet Maatschappij (NEEP).1 De oom van mijn moeder, Lippmann Bloch, was een van de eigenaren. Dit bedrijf hield zich bezig met de handel in mijnen, ijzer, koper en dergelijke. In de jaren dertig van de vorige eeuw regelde mijn vader dat zijn moeder en zijn broers naar Palestina konden emigreren. Hij zelf ging niet vanwege die goede baan bij NEEP.

Mijn ouders gaven mij als tweede voornaam Lippmann, naar mijn oom van moederskant, Lippmann Bloch. Daarnaast heb ik zowel een niet-Hebreeuwse als een Hebreeuwse middelste naam: Eliëzer.
Mijn vader is ook naar Nederland gegaan en hielp het bedrijf daar voort te zetten. Dat is een van de redenen waarom mijn ouders naar Nederland zijn gekomen.
Al snel na Hitlers machtsovername in 1933 ontving de familie Bloch smeekbedes van mensen die om financiële steun vroegen om Duitsland te kunnen verlaten. De Blochs boden hulp, niet alleen in de vorm van geld, maar ook door te helpen bij het verkrijgen van visa, paspoorten en landing permits, en via hun internationale contacten. Daarnaast wezen zij hulpzoekenden op instanties in Nederland en daarbuiten waar men eveneens een beroep op kon doen.
De emigratie van Joden naar Nederland stuitte echter geregeld op problemen en kon vaak niet doorgaan doordat de Nederlandse overheid een afwijzende beslissing nam.
Deze hulpverlening was mogelijk dankzij de opbrengsten uit de ertshandel. In 1937 bedroeg de omzet al twaalf miljoen vijfhonderdduizend gulden. De verzoeken om hulp kwamen aanvankelijk vooral uit de omgeving van Breslau, maar later ook uit Wenen en uit Amsterdam, waar de Blochs samenwerkten met het Comité voor Bijzondere Joodse Belangen. Zij waren bovendien bereid financieel bij te dragen aan een vluchtelingenkamp in Drenthe, het latere Kamp Westerbork.

In 1938 probeerden de broers Bloch zich te laten naturaliseren tot Nederlander, maar dit mislukte. Max Bloch overleed in 1939. Na het begin van de bezetting in Nederland konden Lippmann en Albert Bloch in juni 1940 het land verlaten, dankzij hun Liechtensteinse paspoort. Zij benoemden bij de NEEP een niet-Joodse directeur, waardoor de aanstelling van een door de bezetter opgelegde Verwalter kon worden voorkomen.
Tijdens de oorlog doken vrijwel alle Joodse personeelsleden onder (ongeveer vijfentwintig van de in totaal veertig medewerkers); circa de helft van hen werd tussen 1940 en 1945 alsnog op transport gesteld en vermoord.
De hulp aan Joden duurde voort tot ver in 1942. De broers Bloch boden steun aan honderden mensen en hebben daarmee vele levens gered.
Ten tijde dat Hitler aan de macht kwam, had mijn vader een behoorlijk hoge positie bij NEEP. Ik denk dat hij de financieel directeur van het bedrijf was, maar ik weet het niet zeker. Ik weet dat mijn vader al in 1927 een rijbewijs had. Hij was dus een behoorlijk hooggeplaatste man.’
Westerbork – Theresienstadt
‘Ons huis in de Lekstraat had een zolder en op die zolder hebben we ons meerdere keren verstopt. Mijn vader kreeg namelijk bericht wanneer er een razzia zou worden gehouden. Ik kan me herinneren dat ik bang was.
Maar in 1943 was het geluk op. Er was een razzia, maar mijn vader had dit keer geen waarschuwing gekregen en mijn moeder, mijn broer en ik werden opgepakt en naar Westerbork gestuurd.
Mijn vader was er niet bij op die dag. Hij had zich ergens anders verstopt. We zaten bijna een jaar in Westerbork. Ik kan me van de tijd in het kamp weinig herinneren. Vanuit Westerbork werden we naar Theresienstadt gestuurd.
Mijn beste vriend, zowel in Westerbork als in Theresienstadt, was Joop van Praag Sigaar.
Mijn vader werd later gevangengenomen en naar een concentratiekamp gedeporteerd. In Buchenwald is hij gestorven aan ziekte en honger.
Bijna wekelijks vertrokken er treinen vanuit Theresienstadt naar Auschwitz en andere kampen. Zolang je in Theresienstadt kon blijven en niet ziek werd of verhongerde, had je een kans om te overleven.’

Rode Kruis bezoekt Theresienstadt
‘Het Rode Kruis bezocht Theresiestadt twee keer. Eén keer voordat wij er waren en één keer toen wij er wel waren. Ik herinner het me nog heel goed.
Voordat het Rode Kruis op inspectie kwam, werd het kamp klaargemaakt als een soort theaterstuk.
Ook de kinderen moesten meewerken aan de “opvoering” voor het Rode Kruis. De doden werden gecremeerd en hun as in dozen met hun naam erop gedaan. De Duitsers wilden van die dozen af. De kinderen werden in een rij opgesteld, van het crematorium naar de rivier; de laatsten moesten de as in het water werpen. Ik herinner me dat ik naast een meisje stond. Ik keek op een doos – ik was negen en kon al lezen – en zei: “Daar komt je grootmoeder.”’
Kleine Festung
‘Ik herinner me dat ik eens aardappelen stal uit een Duitse trein. Ik was er trots op dat ik eten had weten te bemachtigen, maar mijn moeder was woedend. Niet zozeer om de diefstal, maar als ik zou zijn gepakt, dan zouden ze me naar de Kleine Festung gestuurd hebben.
Net buiten het getto Theresienstadt was een klein fort genaamd Kleine Festung. Dat was het centrum van de Gestapo waar gevangenen werden gemarteld. Daar schrok ik natuurlijk erg van, want vanaf de Kleine Festung was het eenrichtingsverkeer, daar kwam je niet van terug. Vanaf dat moment luidde mijn moeders waarschuwing: “Als je dat of dat doet, brengen ze je naar de Kleine Festung!”

We kregen bonkaartjes waarmee we eten konden krijgen. Ik herinner me dat ik een keer het bonkaartje van het eten verloor was. Dat was natuurlijk heel onaangenaam.
Theresienstadt was georganiseerd in kazernes. De Nederlanders zaten in de kazarne met de naam Hamburg. Er was ook een kazerne met de naam Dresden.

Voor ons kinderen werd niets georganiseerd. Op een gegeven moment waren er veel Tsjechische Joden in Theresienstadt en voor de Tsjechische kinderen was het leven er ordelijker. Een andere Tommy kreeg later veel bekendheid: de Tsjechische Tommy Fritta. Zijn vader Bedrich Fritta maakte een boek voor Tommy als cadeau voor zijn derde verjaardag met optimistische illustraties. Tommy overleefde de oorlog.
Ik weet ook dat ter ere van het Rode Kruis-bezoek de kinderopera Brundibár werd opgevoerd. Maar ik kan me het niet herinneren. Deze opera was geschreven door de Joods-Tjechische componist Hans Krása.

Mijn moeder, broertje en ik waren samen in kazerne Hamburg. We sliepen in stapelbedden van drie verdiepingen. Mijn moeder bond mij ’s nachts met touwen vast, zodat ik niet uit bed zou vallen.
Mijn moeder werkte met andere Joodse vrouwen in een fabriek waar een bepaald soort isolatiemateriaal werd vervaardigd. Dit was een belangrijke industrie voor de Duitsers. Onlangs vernam ik dat de Duitse wetenschapper Werner von Braun, die de Duitse raketten ontwikkelde, dit materiaal gebruikte bij de constructie van de raketten. Later hebben de Amerikanen hem naar Amerika gebracht.
Dankzij het feit dat mijn moeder in de fabriek werkte, konden we in Theresienstadt blijven, anders zouden we naar Auschwitz worden gestuurd.
Tegen het einde van de oorlog werd onze moeder ziek, en werden mijn broertje en ik naar het weeshuis overgebracht. Daar sliepen we tot het einde van de oorlog. De bedden in Theresienstadt zaten vol bedwantsen. Daarom kregen we elke avond een paar stukjes wc-papier om die wantsen te doden.
De laatste dag van de oorlog herinner me nog heel goed. ’s Nachts hoorden we kanonnenvuur. Plotseling stormde er iemand binnen en riep: “De oorlog is voorbij!” Ik begreep niet wat hij zei. We stonden op, kleedden ons aan en zagen dat de poorten onbemand waren; er stonden geen soldaten meer.
Mijn moeder, mijn broertje en ik liepen het kamp uit en zagen een konvooi Russische tanks voorbijrijden. De soldaten gooiden brood naar de mensen.’
Pilsen – aankomst Tilburg – terug naar Amsterdam
‘Theresienstadt stond nu onder Russische controle. Na twee, drie weken werden we overgebracht naar een Amerikaans legerkamp in Pilsen. Een bekende stad in Tsjechië, waar beroemd bier vandaan komt. Daar waren we een paar weken.
Daar kregen we voor het eerst sinds lange tijd vlees te eten. Het vlees zat in blik. Ik moest echter overgeven, ik kon het vlees niet verteren. Het was zo vettig dat ik het niet kon verdragen.
Sommige mensen stierven na de oorlog omdat zij, na jaren van ondervoeding, ineens te veel aten.
Vanuit Pilsen werden we per trein terug naar Nederland vervoerd. Maar de treinreis kostte veel tijd omdat de treinrails op sommige plekken kapot waren.
Er ging zelfs een gerucht dat men ons misschien Nederland niet zou binnenlaten, omdat er Duitsers waren die zich als Joodse gevangenen hadden verkleed. Maar dat bleek geen probleem.
We kwamen aan in Maastricht. Daar werden medische tests gedaan en dergelijke, waarna we werden vrijgelaten en teruggingen naar Amsterdam.’
Amsterdam
‘In Amsterdam had mijn moeder een kennis, Klaartje Sajet. Een geweldig vrouw. Haar vader was Jood, haar moeder niet. Tijdens de oorlog verborg ze een aantal Joden. Zij ontving ons toen we in Amsterdam aankwamen.
Ze had voor ons oliebollen met zoete vulling klaargemaakt. Bij het zien daarvan werd ik zo opgewonden, zoiets had ik al lange tijd niet meer gegeten.
We hebben een tijdje bij Klaartje Sajet gewoond. Ik weet niet meer hoe lang, misschien een paar weken. Zij woonde in de Nierstraat, in de Rivierenbuurt. Ze woonde op 36 en wij vonden een appartement op nummer 34. Daar woonden we tot we op Alijah gingen. Na de oorlog hebben we daar nog vier jaar gewoond. We zijn niet teruggekeerd naar ons huis van voor de oorlog.’
‘Mijn moeder ontving van NEEP 2 een klein pensioen waarmee we ons op de been konden houden. We hadden niet veel geld, maar het stelde ons in staat om te overleven.’
Lagere school

‘In de Nierstraat, recht tegenover waar wij woonden, staat een school waarop tegenwoordig een grote inscriptie prijkt met de mededeling dat Anne Frank daar naar school ging.
Mijn moeder vertelde me dat Anne Frank mij vóór de oorlog wel eens in de kinderwagen duwde. Zelf herinner ik me dat natuurlijk niet.
Ik ging naar een niet-Joodse lagere school vlakbij, de Dongeschool. Ik was een relatief goede leerling en ik had het goed op school. In die tijd werd er op zaterdagochtend nog les gegeven. Ik ging wel naar school, maar ik had toestemming om niet te hoeven schrijven.
Ik ben een keer slaags geraakt met een jongen. Ze vertelden me dat hij de zoon was van Hendrik Koot. Hendrik Koot was het hoofd van de Nederlandse nazi’s (NSB). Er was zelfs een liedje in het Nederlands dat ik me tot op de dag van vandaag herinner:
Hendrik Koot, sla hem dood,
stop hem in een kistje,
doe er dan nog water bij
en hij zal zwemmen als een visje.
Deze jongen schold me uit voor “Jood” of zoiets en toen heb ik hem geslagen. Verder heb ik geen antisemitische ervaringen gehad op school. Ik vond het fijn op school. Toen ik klaar was met deze school zong ik:
Dongeschool, Dongeschool, oh wat een verdriet
dat ik u verlaten moet, of ik wil of niet.
Tikwatenoe
‘Mijn moeder hield min of meer de religieuze praktijken aan. Misschien niet met dezelfde strengheid als tijdens het leven van mijn vader. Maar ik ging wel naar de synagoge en ik werd naar de Joodse jeugdbeweging Tikwatenoe gestuurd. Ik kan me daarvan weinig herinneren.
Ik herinner me de eerste Onafhankelijkheidsdag van Israël in 1948. We liepen door de straten, maar of dat nou bij Tikwatenoe was op met de Tsofiem, dat weet ik niet meer precies.
Ik herinner me ook een zomerkamp. Maar ook hier kan ik niet zeggen of dat van Tikwatenoe uitging of van de Tsofiem. Dat moet of zomer 1948 of zomer 1949, vlak voor onze Alijah, zijn geweest.
We hadden een zomerkamp op de Veluwe, in de buurt van Utrecht. We sliepen in tenten. Ik vond het heel spannend. De leiding had allerlei spannende activiteiten georaganiseerd. Ze zeiden dat er Arabieren in de buurt verstopt waren en dat wij ze moesten zoeken.’

Joodse padvinderij: Tsofiem

Ik zelf herinner me ook weinig van de padvinderij, alleen dat mijn goede vriend Joop van Praag Sigaar er ook was en dat onze leider Eddy Izaks was.
Ik schat dat we met vijftien jongens waren en op zondag bij elkaar kwamen in de Van Ostadestraat. We gingen naar een park en leerden allerlei soorten knopen maken met touwen.
We speelden ook gezelschapsspelen, ik geloof dat daar ook meisjes bij waren. Eén zo’n spel is het spel “waarheid of opdracht”. De kinderen zitten in een kring op de grond en in het midden van de kring wordt een liggende fles rondgedraaid. Als de fles stil ligt wijst de dop richting een kind in de kring en de bodem van de fles wijst naar een ander kind in de kring. Het kind waar de dop naar wijst moet kiezen uit: waarheid op opdracht. Als het kind “waarheid” kiest, zal het kind waar de bodem naar wijst hem/haar een vraag stellen waar het kind naar waarheid zal moeten antwoorden. Kiest het kind “opdracht” dan krijgt het van het andere kind een gekke of grappige opdracht welke hij/zij zal moeten uitvoeren.’
Vossius Gymansium – Alijah
‘Na de Dongeschool heb ik nog een jaar gymnasium gedaan. Dat was een moeilijk jaar voor mij. Ook daar ging ik zaterdagochtend naar school maar kreeg vrijstelling van schrijven.
Eind augustus 1949 gingen we op Alijah.
Mijn moeder was dokter, maar ze werkte niet als dokter. Ze had nooit de benodige stage gelopen. Zoals gezegd het pensioen van NEEP was onze bron van inkomsten.
Mijn moeder had een zuster die in 1933 op Alijah naar Erets Jisraël was gegaan. Deze tante was getrouwd. Eind 1948 of begin 1949 is deze tante omgekomen tijdens een bombardement/gevechtshandeling in de Onafhankelijksheidsoorlog.
Haar man voelde zich eenzaam en hij vroeg mijn moeder om naar Israël te emigreren. Mijn moeder was bang dat ze mettertijd geen geld meer zou hebben om ons te ondersteunen. Vooral omdat ze niet werkte. Daarom nam ze de beslissing om naar Israël te emigreren. Ze is met deze man getrouwd.
Mijn stiefvader en ik hadden een slechte relatie. Hoewel hij een senior arts was, moest ik al op mijn vijftiende gaan werken. Ik ging al vrij snel het huis uit.’
Militaire dienst
‘Mijn leven werd beter toen ik in dienst ging. Het leger stuurde me voor een jaar naar een heel goede opleiding. Ik zat niet bij de luchtmacht, maar het was een luchtmachtschool in de baai van Haifa.
Ik moest wel bijtekenen, maar het was een heel goede cursus. Mijn dienstplicht later als communicatie- en elektronicatechnicus was ook een goede dienst.’
Studie
‘Ik deed officieel mijn eindexamen pas na de militaire dienst. Ik heb een jaar wiskunde en natuurkunde gestudeerd aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem. Daarna ging ik naar de Verenigde Staten en begon ik iets technisch te studeren, maar ik veranderde van studie. Ik zag dat het niet mijn “ding” was en stapte over naar Industrial Organizational Psychology en deed daarin zowel een master als een doctoraat.
Ik heb een adviesbureau opgezet en werd een soort business-consultant maar dan meer op psychologisch gebied.’
Nature versus Nurture – Genes or Environment
‘Ik heb me weleens afgevraagd waar de kracht vandaan kwam die ons voortstuwde naar een normatief leven en ik denk dat het heel individueel is.
De eerste jaren in Israël waren erg moeilijk, vooral psychologisch. Ondanks alles wat ik heb meegemaakt beschrijf ik mezelf als een redelijk ontspannen en onafhankelijk persoon, ook geestelijk gezien.
Mijn jongere broer daarentegen is een veel angstiger type dan ik. Dat kan zeker een resultaat van zijn oorlogservaringen zijn. Het is dus moeilijk om te zeggen wat milieu is en wat biologische achtergrond is.’

_________________
Noten
- De Noord-Europeesche Erts en Pyriet Maatschappij (NEEP) was eigendom van de broers Max, Lippmann en Albert Bloch, die afkomstig waren uit Breslau (het huidige Wroclaw in Polen). Het hoofdkantoor was in Breslau gevestigd en vanaf 1929 had het bedrijf ook een bijkantoor in Amsterdam. Na Hitlers machtsovername in 1933 verplaatsten de broers Bloch het hoofdkantoor naar Amsterdam. Zij huurden daar twee etages in een pand aan de Sarphatistraat 55; het merendeel van het personeel kwam mee uit Breslau. Max Bloch overleed plotseling op 6 september 1939 voor het kantoorpand. In 1940 wisten Lippmann en Albert te vluchten: Lippmann vertrok naar New York en Albert (1895–1963) vluchtte naar Rio de Janeiro.
- Na de oorlog kwam Albert Bloch terug en verhuisde N.V. NEEP naar De Lairessestraat 20 in Amsterdam.