
‘Ik ben geboren in Amsterdam op 3 april 1926, Nieuwe Kerkstraat, middenin de Jodenbuurt. Mijn vader Meijer Duis had een erkend loodgietersbedrijf in Amsterdam en was een gediplomeerd en erkend elektricien. We waren een middenstandsgezin. Mijn zuster Frederika werd geboren in 1918.
Mijn vader was aangesloten bij de liberalen, socialistisch getint, zoals de meeste armere Joden waren, maar verder deden we niet veel aan politiek. Mijn moeder was niet zo op de hoogte van de politiek. Zij interesseerde zich meer voor toneeluitvoeringen en kunstzinnige dingen. Mijn moeder heette Elisabeth Hammel, ze werd Lies genoemd.
In 1929 ging ik naar het kleuterklasje, een bijgebouwtje achter de voormalige Sarpahtischool. Daarna ging ik in Amsterdam naar de openbare lagere school en daarna naar de openbare middelbare school, de mulo. In 1941 heb ik eindexamen gedaan. Ik was net vijftien jaar geworden. Ik kreeg daar onder andere handelsrekenen en steno. In de schoolkrant schreef ik stukjes waarin ik het zionisme verdedigde. Op school signaleerde ik steeds meer anti-Joodse opmerkingen. Na mijn examen was ik vrij, want ik had mijn diploma gehaald.
Na mijn eindexamen ben ik nog voor een paar maanden, voor de gezelligheid, om de tijd wat te doden, naar een Joodse school geweest. Joodse kinderen konden toen niet meer naar openbare scholen, dat was verboden.
De meeste kinderen en ook de ouderen moesten niets van het zionisme hebben. Op die school – dat was een driejarige en een vierjarige mulo, met ongeveer twintig leraren – was één zionistisch leraar. Ik was de enige zionistische leerling op die hele school. Zionisme speelde toen helemaal niet, zoals na de oorlog.’

Hasjomer Hatzair
‘Ik had een vriendin, Hadasa Moszkowicz, waarmee ik iedere zondagmiddag ging wandelen en dat vond mijn moeder niet zo gezellig. Ze zei: “Kun je niet met Sonja meegaan, want die zit op een gezelligheidsvereniging.” Sonja was mijn nichtje die vier jaar ouder was. Sonja heeft mij meegenomen en ook mijn vriendinnetje Hadasa, die later omgekomen is. Het bleek geen “gezelligheidsvereniging” te zijn, maar de zionistische jeugdbeweging Hasjomer Hatzair.
Het publiek was een studentikoos publiek, in de leeftijd van zestien tot vijfentwintig jaar. Ze hadden het altijd over zwaarwichtige, politieke onderwerpen waar wij toen nog niets van begrepen. Ik was pas een jaar of twaalf, denk ik.
We vonden het alleen leuk om ernaartoe te gaan om in de pauze de Hora te dansen en Joodse liedjes te zingen. Dat vond ik geweldig. Dat waren van die pioniersliederen op Russische melodieën en dat sprak mij zeer aan.
Toen Hatzair nog officieel bestond was er een kamp. Dat is denk ik hetzelfde kamp geweest waarover Sal Wagenaar in zijn interview over spreekt (een kamp van Zichron Ya’akov), want daar werd ook een Poerim-revu opgevoerd. Ik herkende het lied dat Sal had opgeschreven. Ik kende het ook op muziek, op melodie. Eli Asser, die daar ook aan meedeed, werd later tekstschrijver en journalist. Dat was heel leuk.
We begrepen toch ergens wel dat het heel belangrijk was wat ze daar allemaal zeiden en dat we daar bij hoorden. Dus we zijn trouw gegaan. Maar het werd verboden toen ik een jaar of veertien was. We mochten niet meer naar die openbare bijeenkomsten. Die bijeenkomsten werden namelijk gehouden op het Coöperatiehof, in het Beth Ha’am heette dat geloof ik, en dat was een officiële jeugdbeweging.’
Hanoar Ha’oved (de Werkende Jeugd)

‘Via mijn zusje ben ik in contact gekomen met de Poalei Zion en met de jeugdbeweging Hanoar Ha’oved. Ondertussen was ik ouder geworden, vijftien of zestien jaar, en toen begreep ik het wel. Mijn zusje was bij de Poalei Zion, dat waren ouderen, dat was voor volwassenen.
Met mijn nichtje Sonja, die ook zionistisch was, ging ik nu naar Hanoar Ha’oved. Toen werd ik vurig zioniste met het plan om naar Palestina te gaan. Dat was ons streven. Dat is er ingehamerd en er nooit meer uitgegaan. Toen stond ik er helemaal open voor en ik begreep ook wat het zionisme was. We kwamen heimelijk bij iemand thuis en daar werden we onderwezen in “zionistika”.
Het was niet godsdienstig. Het was gewoon in het algemeen, ze waren zeer zionistisch. Zo ben ik in die tijd beïnvloed door het zionisme en dat heeft een heel grote impact op mij gehad en nu nog.
We kregen op zondagmorgen altijd een soort les – het was ook gezellig – bij Truus van Amerongen. Dat was een heel vooraanstaande en zionistische familie.
Bij Hatzair was ik nog heel jong, twaalf of dertien jaar, en wist nauwelijks wat het zionisme was. Bij Noar Ha’oved werden we ingeleid in het zionisme. Ook kregen we uitleg over het antisemitisme en hoe dat ontstaan was, wat de oorzaak was. Dat begreep ik op vijftien- à zestienjarige leeftijd wel.
Truus van Amerongen, die de oorlog overleefd heeft, was onderlegd genoeg om ons daar te instrueren. Er werden niet nog andere sprekers uitgenodigd. Later kwam er ook Joodse socialistische jeugd bij. Die waren bij de Arbeiders Jeugd Centrale (AJC). Ze mochten daar niet meer lid van zijn en sommigen hebben zich aangesloten bij Noar Ha’oved.

We trokken heel veel met elkaar op en we zochten zeer veel aansluiting met elkaar, meer dan in Hatzair. Daar hadden we natuurlijk niet zoveel aansluiting met die studenten.
Mijn vriendinnetje en ik en die paar mensen uit de AJC kwamen er ook. Die kwamen niet elke zondag. Ik was heel trouw. Ik ging altijd. Het zullen misschien een stuk of acht jongeren zijn geweest. Echt niet meer hoor.
We hadden wel contact met de iets oudere jeugd, die ook een clubje had We gingen soms fietstochtjes of wandelingen maken. Dat was mijn leven: samen optrekken met deze mensen van Noar Ha’oved.
Ik was vurig zioniste. Op een dag ben ik naar Amstel 93 gegaan waar het hoofdkantoor van het Joods Nationaal Fonds was. Ik heb daar lijsten gekregen waar Joden woonden en toen zijn we langs de huizen gegaan in de tijd van Rosj Hasjana om honing te verkopen. En in het voorjaar bloemen.’
Joodse Raad
‘In juli 1941, midden in de zomer, kwamen de eerste oproepen van de mensen. Dat was in alfabetische volgorde. Wij heetten Duis. dus we hadden toen al aan de beurt kunnen zijn. Heel veel familieleden kwamen daarom snel aan de beurt. Die meldden zich jammergenoeg en ze zijn niet meer teruggekomen. Maar wij kregen geen oproep.
Toen die oproepen later wel kwamen, heb ik geprobeerd om een baantje bij de Joodse Raad te krijgen. Daar ontmoette ik een ouder iemand die in het bestuur van Hatzair gezeten had. Die kende mij nog en die zorgde dat ik daar geplaatst werd. In juli 1942 kreeg ik een baantje en kreeg daardoor, in tegenstelling tot mijn ouders, een Sper. In mijn dagboek dat ik bijhield van 1941 tot 1943 schreef ik over de kantoorperikelen bij de Joodse Raad. Hoe we op de typekamer oefeningen hielden als er een Duitse inval mocht komen.

Als zestienjarige werkte ik bij de Joodse Raad. Ik was nog te jong om zelfstandig te wonen. De Duitsers vonden blijkbaar dat een kind van zestien jaar nog onder bescherming van de ouders moest staan. Zo hoefden mijn ouders voorlopig niet weg, omdat ze nog voor mij moesten zorgen, al werden ze niet echt gespert. Maar het omgekeerde was eigenlijk het geval. Het kind met de Sper beschermt de ouders en niet de ouders het kind. Dat is dus het omgekeerde aan deze situatie.
Toen die oproepen kwamen, ging de een na de ander van de leden van Noar Ha’oved weg. Op een gegeven ogenblik bleef er niemand meer over en toen is dat doodgebloed.
Ik ben uiteindelijk gevlucht in januari 1943. De Sicherheitspolizei kwam om mijn vader te halen die bij Hembrug werkte. Mijn ouders hebben zich ziek gehouden en zijn in bed gaan liggen. Ik was degene die de deur open moest doen. Daar stonden drie mensen: twee Grüne Polizei en een burger. Ik heb ze gewoon, normaal ontvangen. Ze hebben de boel niet ingetrapt zoals Sal Wagenaar zo heftig schreef. Ik heb ze rustig binnengelaten. Misschien waren ze daarvan onder de indruk, want ze hebben gewoon rustig met mij gepraat.
Mijn vader is opgestaan uit bed en hij heeft zich aangekleed. Ik heb brood voor hem klaargemaakt en toen is hij neergevallen. Ze wilden hem meenemen, maar hij heeft toen een hartaanval gesimuleerd. Ik heb ze aan de praat gehouden en gevraagd of ik de dokter mocht waarschuwen. Dat mocht niet, maar toen ben ik toch gegaan. Uiteindelijk zijn ze weggegaan met de mededeling dat ze de volgende dag terug zouden komen. Toen heb ik gezegd tegen mijn ouders: “Nu moeten jullie onmiddellijk weg, want morgen komen ze terug en dan moeten jullie weg zijn.”
Mijn vader zei: “Ik kan de boel toch zo niet achterlaten?” Ik zei” “Dat moet toch, want ze halen jullie weg.” Ik wist wel wat er gebeurde. Ik hoorde al die verhalen van die mensen om me heen op de Joodse raad. Ze zijn gegaan. Ik kon daar dus ook niet blijven en toen ben ik ingekwartierd bij een tante. Toen ik de volgende dag thuis kwam, waren mijn ouders weg. Ik ben tot midden 1943 bij deze tante gebleven.’
Onderduik
‘In juli 1943 hebben de Duitsers alle Joden weggehaald. Alle Joden werden uit de huizen gehaald in Amsterdam-Oost, maar ook in Amsterdam-Zuid. In het centrum was dat al twee weken eerder gebeurd. Toen dacht ik: dit is foute boel. Nu kan ik hier ook niet meer blijven. Ik vlucht weg, want ze zijn bezig om iedereen uit de huizen te halen.
Mijn tante zei: “Dat red je niet, want je mag niet meer op straat. Ze roepen om in die overvalwagens dat iedereen zich klaar moet maken voor de aftocht.” Dat heb ik dus niet gedaan. Ik ben wel weggelopen en ik heb me de hele dag verstopt op het terrein van de gasfabriek in Amsterdam-Oost. Daar heb ik de ster afgerukt en alles wat Joods (mijn eigen persoonsbewijs) was in de grond gestopt. ’s Avonds laat ben ik uit die struiken gekomen. Ik dacht: iemand moet me helpen.
Ik had net een vals persoonsbewijs gekregen van mijn vriendje. Hij had dat gestolen van een meisje van de huishoudschool. Dat meisje was ongeveer net zo oud als ik. Het was een persoonsbewijs met de naam Gerda Bouwman. Mijn vriendje, Lou Gans, was een leerling-graficus. Hij had mijn foto aan op het persoonsbewijs aangebracht en had zo goed mogelijk de stempels vervalst.
De mensen van de gasfabriek die daar surveilleerden zagen mij en die hebben mij naar het politiebureau gebracht in de Linnaeusstraat. Daar heeft de commissaris gezegd: “Ja, je bent een Jodin, zeg het maar.” Dat heb ik natuurlijk ontkend.
Ik heb een verhaal opgehangen dat ik uit Suriname kwam, want ik heb krullend haar. Dat mijn ouders in Suriname waren en dat ik mijn persoonsbewijs, het valse persoonsbewijs dus, in een boek had gelegd bij mijn tante waar ik in huis was. Ik vroeg aan die commissaris of ik dat persoonsbewijs mocht halen.
Ik maakte grapjes met de politie-agenten. Ik liet niet zien dat ik doods en doodsbang was. Uiteindelijk heeft hij dat goed gevonden en zo werd ik achterop de fiets van een politie-agent naar het huis van mijn tante gereden. Daar heb ik mijn persoonsbewijs gehaald. Ik wist gelukkig de naam en de geboortedatum. Ze was veertien dagen jonger dan ik, dus het was dezelfde leeftijd.

Toen heeft hij me laten gaan en ben ik gevlucht uit Amsterdam. Mijn vader heeft gezorgd voor een onderduikadres in Wilnis. Mijn vader kende Wilnis. Hij ging daar altijd vissen en hij had in Wilnis een baantje gekregen bij een loodgietersbedrijf. Mijn vader was loodgieter en elektricien. In juli 1943, kwam ik samen met een niet-Joodse vriendin, op een tandem in Wilnis aan.

Hij [De man van loodgietersbedrijf, red.] heeft toen gezorgd dat ik zogenaamd een vakantieadres kreeg. Ik zei: “Ik wil later naar Palestina in de tuinbouw.” Hij heeft gezorgd dat ik bij een tuinbedrijf kon komen als vakantiehulp. Dat was bij de kwekerij van Chris Lakerveld. Geld om me te betalen was er niet. Mijn vader zei: “Je moet maar een baantje zoeken.” Dat heb ik gedaan.

Via een raamadvertentie bij een boekhandel las ik dat de hervormde dominee Cornelis Brouwer in Wilnis een meisje voor dag en nacht nodig had. Dat was precies wat ik zocht, want ik moest onderdak hebben. Toen ben ik daarnaartoe gegaan. Ze hebben me aangenomen als dienstmeisje, maar ze wisten niet dat ik Joods was. Ik raakte bevriend met Alie van Vliet en met de koster van de kerk, Jan van Vliet. Bij hem thuis zong ik in het laatste oorlogsjaar op zondag liederen van Schubert, aangehoord door andere onderduikers.
Toen zei de dominee: “Ger, je bent op proef geweest, maar nu kun je hier blijven.” Ik was natuurlijk dolblij. Later kwamen er razzia’s. Ik heb hem opgebiecht dat ik Joods was, want ik wilde hen niet in gevaar brengen. Ze hadden ook kleine kinderen.
Daar ben ik een jaar geweest, en die man is altijd mijn vriend gebleven. Hij heeft me altijd in mijn leven gevolgd. Hij is nu al lang overleden, hij was zeventien jaar ouder dan ik.
Hij zei: “Mijn vrouw mag niets weten, want die is doodsbang.” Dus die vrouw heeft het nooit geweten. In 1982 heb ik hem laten onderscheiden door Yad Vashem. Voor de goegemeente moest ik doorgaan als een christelijk meisje. Ik ging natuurlijk naar de kerk. Iedereen in het dorp dacht dat ik een christelijk meisje was. Maar de dominee heeft me niet beïnvloed om christen te worden, helemaal niet.
Niemand wist dat ik Joods was, hoewel ik er wel enigszins Joods uitzie. Ze hebben geprobeerd me daar te verraden, maar dat is niet gelukt.


Nadat de Grüne Polizei bij ons in januari 1943 aan de deur was geweest, huurden mijn ouders los van elkaar een kamer in Amsterdam-West. Ze hadden vervalste persoonsbewijzen, maar ze moesten wel in hun onderhoud voorzien. Mijn vader werkte bij het loodgietersbedrijf in Wilnis en mijn moeder had werk gevonden bij een dameshoedenatelier. Mijn moeder had mij in Wilnis een paar keer opgezocht om bonkaarten te brengen.
Op een gegeven moment werd mijn vader op straat door een voorbijganger als Jood herkend. Deze meldde dat aan een politieagent die toevallig in de buurt was. Mijn vader werd vervolgens overgedragen aan de Sicherheitspolizei. Zijn arrestatie leidde ertoe dat ook de schuilplaats van mijn moeder werd ontdekt. Beiden zijn eind 1943 gedeporteerd. Mijn vader is waarschijnlijk omgekomen in een werkkamp in Polen. Mijn moeder is in Auschwitz omgekomen en mijn zus Frederika is in Sobibor omgekomen.’
Terug naar Chris Lakerveld
‘In 1944 verhuisde Cornelis Brouwer met zijn gezin naar Utrecht, want hij werd door een kerkenraad van een gemeente in Utrecht beroepen. Echter, in Utrecht was het hoofdkantoor van de NSB. Dat was te gevaarlijk voor mij en ik ging niet mee.
Toen heeft de dominee gevraagd aan tuinder Chris Lakerveld, waar ik in het begin dat vakantiewerk deed, of ik daar kon komen. Chris en Marie Lakerveld waren betrouwbaar en zaten bij de verzetsbeweging. Dat waren hele anti-Duitse mensen. Daar ben ik op dezelfde voorwaarden dienstmeisje geworden. Het laatste jaar ben ik bij hen geweest.
Ik ben daar goed behandeld. Ik moest natuurlijk wel af en toe helpen, maar ik had daar meer vrije tijd en hoefde minder werk te doen dan bij de dominee. Daar moest ik bijna dag en nacht werken.’1
1945-1953
‘Na de bevrijding zeiden ze dat ik weg moest en toen ben ik naar Utrecht gegaan omdat de dominee daar was. Dat was mijn enige hulp eigenlijk. Ik ben nog eventjes daar in huis geweest. Toen heeft hij gezorgd dat ik een kamer kreeg, want ik was toen nog niet eenentwintig. Ik kon nog niet op mezelf wonen. Ik was negentien. Ik heb een baan gekregen bij Trouw als aankomend journaliste.
De dominee had dat adres voor mij uitgezocht en daar kon ik vrij goedkoop een kamer huren. Aangezien ik bij Trouw verdiende, kon ik dat wel betalen. De echtgenoot van de vrouw waar ik een kamer huurde was in de oorlog bij de NSB geweest. Hij was een zogenaamde goede NSB’er. Hij heeft nooit mensen verraden, maar hij was wel geïnterneerd. Dat was de reden dat die vrouw mij in huis nam tegen een lage huur. Ze hebben overal rond geroepen dat ze een Joods meisje in huis hadden. Die man is daardoor vrijgekomen en daarna kon ik vertrekken. De reden dat ze mij goedkoop konden huisvesten was over.
Daarna woonde ik in het tehuis voor oorlogspleegkinderen, omdat ik nog geen eenentwintig was. Ik had contact met de directrice van dat tehuis. Toen ik eenentwintig was geworden heeft de directrice gezorgd dat ik als verdienend lid daar in het tehuis kon blijven en ook een goedkope kamer kon krijgen.
Later heb ik een beurs gekregen om voor onderwijzeres te leren. Dat heb ik met beide handen aangegrepen, want mijn opleiding was eigenlijk nog niet voltooid. Later ben ik onderwijzeres geworden. Nadat ik afgestudeerd ben van de kweekschool, ben ik in een Bach-koor gekomen. Dat vond ik geweldig.
Ik stond voor de klas, de lagere helft van de basisschool. Ik gaf les aan kinderen tusen zes en tien jaar.’
Hadderech in Utrecht

‘Ik was beïnvloed door het christendom. Ik was niet zo fanatiek als Sal Wagenaar, die “naar Bethlehem wilde gaan om het Christuskind te aanbidden”. Zo zag ik het helemaal niet. Ik had het idee dat Jezus bij ons hoorde, dat hij een Jood was. Dat hij eigenlijk een verduidelijking gaf van alles wat in de Torah stond en dat hij geen tittel en jota van de Joodse wet zou aantasten. In hoofdzaak vind ik dat Jezus eigenlijk een Joodse rabbi was, die bij het Joodse volk hoorde en niet bij de kerk, en dat het Joodse volk niet ingelijfd moet worden bij de christelijke kerk, maar eerder omgekeerd. Dat was mijn beweegreden waarom ik bij Hadderech ben gekomen.
Ik bezocht eens een zionistisch kamp, of een landdag, en daar hoorde ik de naam van Joop Hes. Iemand – ik geloof dat het een familielid van hem was – zei tegen mij dat Joop Hes christelijk was geworden en dat hij enigszins mesjogge was. Dat vonden ze raar en waren het er niet mee eens en noemde hem gek. Daar was zijn familie het natuurlijk helemaal niet mee eens.
Ik vroeg toen waar Joop Hes woonde. Hij bleek op dezelfde gracht te wonen als waar ik woonde, namelijk op de Oudegracht in Utrecht.
Joop Hes en Sal Wagenaar, die tijdens zijn onderduik christelijk werd, waren met elkaar in contact gekomen. Ze waren alle twee even fanatiek christelijk. Ze hebben zelf die naam Hadderech uit het Johannes Evangelie uitgedokterd.
Ik ben naar Joops huis gegaan. Zijn moeder was heel teleurgesteld dat hij christelijk was geworden. Joop heeft mij meegenomen naar de familie Modijefsky. Elke zaterdagavond kwamen daar Joods/christelijke mensen bij elkaar voor de gezelligheid, maar ook om over deze problemen te praten. Zo ben ik bij Hadderech gekomen.
Ieder had zo z’n eigen beweegredenen om naar Hadderech te komen. Er waren er ook die een Joodse-christelijke partner zochten. Maar ik was echt geïnteresseerd in het feit dat Jezus een Jood was. Tegenwoordig hoor je daar veel over bij sommige progressieve kerkelijke groepen, maar toen speelde dat niet.
Wat we nou precies iedere zaterdagavond hebben besproken, dat weet ik niet meer zo. Maar ik weet wel, wat ik ervan overhield, dat mijn geloof in Jezus als Jood gesterkt was. Daar was iedereen het wel over eens.
Ik kan me niet herinneren dat we op onze bijeenkomsten in Utrecht serieus Bijbelstudie hebben gehouden. Mensen konden ook steun bij elkaar zoeken. Nou ja, zelf heb ik er persoonlijk niet zo erg veel steun bij gehad. Het was lang niet die steun die ik destijds had met de mensen van Noar Ha’oved. Dat was heel anders. We hingen erg aan elkaar. In onze vrije tijd gingen we veel met elkaar om. Het was natuurlijk een heel moeilijke tijd. Maar bij Hadderech was die persoonlijke verbondenheid niet zo groot.
We kwamen niet bijeen rond de Joodse feestdagen. Later dacht ik: waarom eigenlijk niet? Ik weet wel dat er tegenwoordig een Joods-christelijke groep is die iedere maand een blad uitgeeft. Dan hebben ze het over de parashot van iedere week. Die besteden heel veel zorg aan de Joodse feestdagen. Maar bij Hadderech was dat niet het geval.
Ik weet wel dat we kerstmis vierden. Ik schreef toen een kerstspel op Joods-christelijke basis. Ik beschreef Jozef en Maria als displaced persons en de geboorte van Jezus. Zijn komst werd aangekondigd door Kol Yisrael (radio-omroep van Israël). Het was een Joods-christelijke kerstspel geworden. Dat was eigenlijk avant la lettre. Mijn kerstspel werd een paar keer opgevoerd en daarmee was het klaar.
Dat kerstspel heb ik geschreven, omdat ik vond dat de christelijke kerk zich moest aansluiten bij het Jodendom en niet omgekeerd. Niet naar Bethlehem gaan, zoals Sal Wagenaar toentertijd schreef, om het Christuskind te aanbidden. Het Christuskind, en het vieren van kerstmis, daar lees ik niets van in de Torah. Dat is eigenlijk ook onkerkelijk, maar goed, Sal wilde dat toentertijd. Ze waren zeer fanatiek.
Maar Joop, waar ik dan wel contact mee had, is toen ook in die tijd naar Israël gegaan, eerder dan ik. Sal Wagenaar is wat later gegaan. En Hadderech is langzaam doodgebloed.
Er was een blad van Hadderech. Daarin werd geschreven over bepaalde dingen waar ze mee zaten, of ze contact met het buitenland moesten zoeken en over algemene dingen. Maar waarover ze precies hebben schreven, ik weet het echt niet meer. Ik hielp wel de krant te verspreiden.
Hadderech had een afdeling in Utrecht en in Amsterdam. Het lijflied van Hadderech werd geschreven door Ernest Cassuto. Hij heeft daar zijn vrouw, Elly Rodrigues, ontmoet. Ze zijn naar Amerika gegaan en zijn christelijk gebleven. Joop Hes en Sal Wagenaar zijn niet christen gebleven.’

Contact met de Amsterdamse Hadderech
‘De leden van Hadderech uit Amsterdam kwamen af en toe naar Utrecht. Hadderech organiseerde weleens een landelijke bijeenkomst of een kamp. Daar ontmoette ik die andere mensen ook.
Bij de landelijke bijeenkomst hebben we bij Sal en Fien Wagenaar op de grond geslapen. Toen woonden ze nog in een huis. Later hebben ze me ook uitgenodigd op hun woonark. Op zo’n manier hebben we weleens contact gehad, maar toch niet intiem.’
Dominee J.H. Grolle
‘Ik heb een paar jaar categesatie gevolgd bij dominee Grolle. Categesatie is een voorbereiding op een openbare geloofsbelijdenis in de kerk. Dat was niet mijn bedoeling, maar ik had interesse in het christendom. En dominee Grolle vond het toch wel leuk dat ik over de leerstellingen van het christendom op de hoogte werd gesteld. Ik had een goede band met dominee Grolle.
Dominee Grolle woonde aan de Stadhouderslaan in Utrecht. Ik had heel veel contact met hem. Hij vond Hadderech ook interessant en wilde kennismaken met mensen die het geloof in Jezus op een Joodse manier wilden beleven. Hij is een paar keer bij ons geweest om een lezing of een gesprek te houden. Hij zat bij de Raad voor Kerk en Israël.
Volgens mij was dominee Grolle de enige die we weleens hebben uitgenodigd om bij Hadderech te komen spreken. Dominee Grolle was erg progressief. Ook hij zag in dat Jezus bij het Jodendom hoorde en hij putte zijn kennis en evangelie uit het Oude Testament.’
Oprichting staat Israël
‘In christelijke kringen werd in het algemeen positief gereageerd op de oprichting van de staat Israël. Men vond het heel mooi dat de Joden zover waren gekomen dat ze een eigen staat hadden. In het algemeen waren toen de reacties zeer positief over Israël.
Ik heb jarenlang opgetreden bij allerlei sociale instellingen, zoals volkshogescholen, met een programma met Joodse liedjes. Ik trad met begeleiding op en de mensen waren daar zeer enthousiast over. Jammergenoeg is dat enthousiasme na de Zesdaagse Oorlog omgeslagen. Door die oliecrisis was olie toch belangrijker geworden dan Israël en dat is heel jammer geweest.’
Israël
‘Tot begin 1954 ben ik in Utrecht geweest. Mijn wens om naar Israël te gaan was uitgesteld door de studie aan de kweekschool die ik wilde afmaken. Tevens had ik het geluk om in een Bach-koor terecht te komen. Ik ben erg dol op zingen en ik kan ook goed zingen. Dat heeft eigenlijk mijn vertrek naar Israël vertraagd.
Begin 1954 ben ik toch naar Israël gegaan. Het was moeilijk om daar meteen aan de slag te kunnen, want ik was opgeleid als Hollandse onderwijzeres.
Ik ben in een kibboets terechtgekomen, Ma’ayan Zvi. Daar heb ik hele slechte ervaringen opgedaan. Ik moest geopereerd worden aan een beklemde breuk en ik kreeg absoluut geen steun.
Die breuk kwam door een operatie die ik op vierjarige leeftijd gehad had en die breuk kwam toen eigenlijk tot een beklemming. De mensen van de kiboets zeiden: “U bent hiervoor niet verzekerd, want dat probleem had u al.”
Alleen liftend door het land ben ik hulp gaan zoeken. Toen ben ik uiteindelijk geholpen door het koepat choliem (Israëlische ziekenfonds) en de Jewish Agency. Maar toen kon ik niet terug naar de kibboets. Ik zei: “Ik kan toch naaien of stoppen of kleren verstellen?” Toen zeiden ze: “Nee, dat laten we de ouderen doen.” Ik was zeer teleurgesteld in mijn enthousiasme voor Israël.’
Terug naar Nederland
‘Ik kon niet langer in Israël blijven, want ik had geen onderdak. Ik ben teruggegaan naar Nederland toen bleek dat ze in Nederland gebrek hadden aan onderwijzend personeel. Een paar jaar later ben ik getrouwd. We hebben een dochter gekregen, en twee kleinkinderen.
In 1995 heb ik meegewerkt aan een interview voor de USC Shoah Foundation.’

Esther Spruit-Duis is op 25 september 2019 overleden.
_________________
Noot